Waarom liegen mensen over ziekte? "Vaak een vraag om aandacht en zorg"

Een afspraak afzeggen wegens 'acute hoofdpijn' of een dagje school skippen door geveinsde buikkrampen: veel mensen doen het wel eens als onschuldig excuus om ergens onderuit te geraken. Voor sommige mensen gaat het echter verder.

Onlangs kwam aan het licht dat Elisabeth Finch, een van de scenaristen van ‘Grey’s Anatomy’, jarenlang loog over een kankerdiagnose. Ze gebruikte haar vermeende expertise zelfs voor het scenario van de reeks. Tot ze die ene leugen te veel vertelde en haar verzonnen wereld in elkaar stortte.

“Mensen die heel vaak liegen zijn meestal gevoelig voor het krijgen van aandacht”, zegt psychotherapeut Els Heene. “In hun verhalen zijn ze het slachtoffer van een ziekte, maar ook de held in het ermee omgaan. Voor beide rollen krijgen ze aandacht en aanmoedigingen.”

“Liegen wordt zo een overlevingsstrategie, maar die verhalen volhouden is een voltijdse job. Voor je het weet ben je verstrikt in een web van leugens. Dan wordt het steeds moeilijker om erop terug te komen.”

“Op korte termijn geeft het liegen over een ziekte misschien positieve effecten, want je krijgt de aandacht die je wil”, zegt Heene. Op lange termijn loopt het echter meestal niet goed af. “Als de omgeving doorheeft dat het verhaal niet klopt, krijgt de persoon het omgekeerde van wat die zou willen.”

Niet iedereen liegt om dezelfde redenen. “Voor elke situatie moet opnieuw bekeken worden waarom iemand het nodig acht om dit te moeten doen”, zegt Heene. Naast aandacht en zorg kunnen ook de kick, geld en de sociale omgeving een rol spelen. 

“Ik had een patiënt die een sociaal leven bij elkaar loog omdat hij gepest werd op het werk”, geeft Heene als voorbeeld. “Die leugens waren voor hem een manier om zichzelf interessanter voor te doen en zich staande te kunnen houden op de werkvloer.”

Meestal raakt de leugenaar uiteindelijk toch verstrikt in zijn eigen web. “Sommige mensen beginnen dan opnieuw te liegen”, zegt Heene. “Het is moeilijk om geconfronteerd te worden met je eigen onwaarheden en daarvoor uit te komen.”

Toch hoeft een leugentje af en toe niet meteen het ergste te betekenen. “Uit onderzoek blijkt dat we als mens gemiddeld 1 tot 2 keer per dag liegen”, zegt Heene. “Dat doen we om iets te vermijden dat we ongemakkelijk vinden, om ons beter voor te doen of om schaamte te vermijden.”

Wanneer er een patroon ontstaat en het verhaal groter wordt dan die ene leugen, wordt het wel een probleem. Heel uitzonderlijk heeft zo iemand het syndroom van Münchausen: een psychiatrische aandoening met verzonnen klachten. “Die kan enorm veel schade berokkenen en veel teweeg brengen voor de omgeving”, zegt Heene. “De vraag die je moet blijven stellen is: wie liegt wie nu voor?”

Betrapt worden op een leugen kan een pijnlijke ervaring zijn. “Je moet weten dat er altijd een moment is om erop terug te komen”, zegt Heene. “Ik zou daarom een pleidooi willen voeren om collectief wat vaker uit ons schaamtehol te komen. Dat zou ervoor kunnen zorgen dat mensen zich niet meer beter hoeven voor te doen en de leugen kunnen laten.”

“Er zijn trouwens ook mensen die enorm worstelen met het feit dat ze wel ziek zijn, zonder dat er een duidelijke medische oorzaak gevonden wordt. Vaak wordt er gedacht dat het bij hen tussen de oren zit, maar dat leidt alleen maar tot meer (stress)klachten. We moeten dus ook opletten met veralgemening”, besluit Heene.