Meerdere liefjes, schaamte over zijn rolstoel en "de Kerk ontmannen": autobiografie van paus Franciscus is uit

Eigenlijk zou het boek pas uitkomen na de dood van de paus, maar het Jubeljaar 2025 - eens om de 25 jaar viert de Kerk zo’n Heilig Jaar - heeft alles versneld. ‘Pelgrims van hoop’ is de term waar dat jaar is aan opgehangen, de boektitel ‘Hoop’ is dan een mooie aanvulling.

‘Hoop’ is een schets van hardwerkende emigranten die Franciscus en zijn gezin een eenvoudige, maar goede jeugd bezorgden. Franciscus heeft het over zijn wetenschappelijke (scheikundige) opleiding vooraleer hij zijn roeping beantwoordde en… Franciscus was meer dan eens verliefd op een meisje, maar meer kwam er niet van. “Niets menselijks is mij vreemd.”

Zit er veel nieuws in het boek? Met de deur in huis: neen. Franciscus herhaalt zijn dada’s. Het meest nieuwswaardige is al een tijd geleden opgepikt door alle internationale media, namelijk dat er twee aanslagen op hem zijn verijdeld toen hij op bezoek was in Mosoel, in Irak, in het voorjaar van 2021.

Voor de rest geen woorden die de telexen doen ratelen, het boek toont vooral hoe ook een paus maar een mens is en wijdt veel aandacht aan Franciscus als kind en kleinkind van Italiaanse emigranten (uit Piëmonte, in Noord-Italië) die hun heil zochten in Buenos Aires, in Argentinië.

Het duidt waarom migratie voor de paus zo een belangrijk thema is en waarom hij bijvoorbeeld als eerste reis naar het migranteneiland Lampedusa trok. Daarnaast legt de paus de vinger op de voor hem al lang belangrijke thema’s.

Franciscus heeft in de loop der jaren vrouwen aan de top van afdelingen in het Vaticaan geplaatst, met als laatste wapenfeit zuster Simona Brambilla die nu een dicasterie, één van de ministeries in het Vaticaan, leidt: “De Kerk is vrouwelijk, niet mannelijk. Als wij geestelijken niet begrijpen wat een vrouw is, wat de theologie van een vrouw is, zullen we nooit begrijpen wat de Kerk is. Een van de grote zonden die we hebben begaan is haar vermannelijken. Daarom moeten we de Kerk ontmannen”. Niet direct iets over priesterschap voor vrouwen, maar de paus houdt wel de mogelijkheid open voor vrouwelijke diakens.

Franciscus blies vaak warm en koud over homoseksualiteit, deze keer is hij heel duidelijk: “De deur van de Kerk staat open voor iedereen, ook voor homoseksuelen en transseksuelen. Homoseksualiteit is geen misdaad, maar iets menselijks, en de Kerk en christenen kunnen dus niet laf blijven toekijken en het maar laten gebeuren. Ze zijn geen ‘kinderen van een mindere God’”. Wat dat betekent voor eventuele huwelijken van homokoppels of zelfs voor de mogelijkheid voor homoseksuelen om priester te worden, daarover lees je wel niets.

Franciscus hekelt vooral oorlogen en gewapende conflicten en verklaart dat hij daar vaak zelfs fysiek ziek van wordt. Een doorslag van de vele keren ‘Urbi en Orbi’ waarin de paus zowat elke oorlog hekelt, met de laatste jaren Syrië, Oekraïne en Gaza als focuspunten.

Hij herhaalt zijn standpunten en citeert zijn eigen vlammende speech van tijdens zijn bezoek aan koning Filip, toen de paus in ons land was: “Al was er maar één geval van misbruik in de Kerk ontdekt, dan was het al iets monsterlijks. Beschaamd en berouwvol moet de Kerk om vergiffenis vragen voor de vreselijke schade die deze priesters hebben aangericht door kinderen seksueel te misbruiken, een misdaad die diepe wonden veroorzaakt, pijn en hulpeloosheid, in de eerste plaats bij de slachtoffers, maar ook bij hun families en bij de hele gemeenschap.”

Franciscus vermeldt ook zijn bezoek aan de pauselijke nuntiatuur in Brussel, toen hij 2 uur lang luisterde naar 17 slachtoffers van kindermisbruik. “Misdaden als deze kunnen niet verjaren. De misbruikers zijn natuurlijk verantwoordelijk, maar een bisschop die op de hoogte is en niets doet, is evenzeer aansprakelijk. In de doofpot stoppen is schande op schande stapelen. De slachtoffers moeten weten dat de paus aan hun kant staat. Dat hij in dezen niet wijkt.” Vreemd genoeg bleek de paus tijdens zijn bezoek aan ons land wel nog verrast door de verhalen. 

De paus is ook maar een mens. Hij heeft het over zijn passie voor basketbal en voetbal (zijn club is San Lorenzo de Almagro). Hij kijkt amper of nooit televisie, al decennia niet meer, schrijft hij, maar hij kan zich muzikaal wentelen in opera, tango, Edith Piaf. Hij is wild van de Italiaanse film, met Fellini voorop en houdt van poëzie en literatuur, van de Latijns-Amerikaanse auteurs tot Verlaine en zeker ook Dostojewski.

De paus noemt zichzelf ook iemand die de melancholie opzoekt, de weemoed, de tijd van vroeger. Hij is ook iemand van verschillende werelden: “Ik heb Italiaanse wortels, maar ik ben wel Argentijn, Latijns-Amerikaan.” O ja, paus zijn, is een harde stiel: Franciscus staat elke dag op voor 5 uur en begint dan aan zijn loodzware agenda.

En Franciscus, 88 intussen, worstelt met zijn gezondheid en heeft het daar niet altijd gemakkelijk mee. “Zeker in het begin had ik wat schaamte over die rolstoel, maar de Kerk moet aangestuurd worden met het hoofd en het hart, niet met de benen.” Maar hij blijft aan: “Ik heb er eerlijk gezegd nog nooit aan gedacht te stoppen, ook niet in de periode dat ik geopereerd werd. Toen ik gekozen werd, heb ik de camerlengo (doet de administratie op het Vaticaan, red.) een ontslagbrief gegeven voor als ik om medische redenen niet verder zou kunnen.”

Hij beschrijft summier het verloop van het conclaaf dat hem verkoos, want dat blijft toch een geheim dat in de Sixtijnse Kapel moet blijven. Hij was verrast door de keuze voor hem en duidt waarom hij geen rode pausschoenen wou, geen witte broek onder zijn pauselijk kleed (“Ik ben geen ijsverkoper”) en waarom hij ervoor koos om het pauselijk appartement in te ruilen voor een kamer in het gastenverblijf, Casa Santa Marta, in het Vaticaan.

Franciscus kondigt ook aan dat zijn begrafenis heel sober zal zijn en dat hij niét wordt begraven in de crypte onder de Sint-Pietersbasiliek, maar in zijn geliefde basiliek Santa Maria Maggiore in Rome.

Over zijn mogelijke opvolgers schrijft Franciscus niets. Eigenlijk heb je daar toch weinig invloed op, behalve dan door nieuwe kardinalen aan te stellen. Hij zegt er wellicht heel bewust niets over, om geen verdeeldheid te zaaien, al zeker niet onder de meer progressieve kardinalen.

Interessante biografie toch, al is het maar omdat Franciscus erin slaagt om te tonen hoe een paus ook maar een mens is, hoe hij vanuit zijn bescheiden afkomst is gegroeid naar zijn rol als leider van de Kerk. ‘Hoop’ biedt een inkijk op de drijfveren van een wereldleider. Maar de grote inzichten, de straffe theologische standpunten, de revolutionaire pleidooien, die lees je niet.

Bijvoorbeeld over ethische thema’s. Niets te lezen over abortus, over euthanasie, over anticonceptie. Vreemd toch na zijn uithaal bij de terugkeer vanuit België, toen dokters die abortus uitvoeren “moordenaars” werden genoemd. Geen slapende honden wakker maken? Niet nodeloos standpunten willen innemen? Een hiaat toch in de tekst.

Franciscus legt met ‘Hoop’ wel zijn moreel en religieus testament op het altaar.