Symbool van mislukking: hoe socialisten in Duitsland het zichzelf niet makkelijk maken met Olaf "Scholzomat"

Zelden was een bondsregering zo impopulair als de paarsgroene "Ampel"-regering van Scholz in Duitsland. De regering die begin november viel, was intussen zo diep weggezakt in de "tevredenheidspeilingen" dat september 2025 halen - het moment waarop er normaal nieuwe verkiezingen hadden moeten plaatsvinden - niet meer mogelijk leek.

Exit Ampel, nieuwe verkiezingen volgende maand. Tot grote vreugde van de Duitsers: maar liefst 60 procent wilde graag nieuwe verkiezingen en zo snel mogelijk. Een opmerkelijk resultaat voor een westers democratisch land.

De klad zit erin bij de oosterburen. 2024 was op geen enkele manier een goed jaar in Duitsland en daar krijgt de regering grotendeels de schuld van. De economie stokte, de groei viel stil, infrastructuurwerken sleepten aan. Er werden duizenden ontslagen aangekondigd in oer-Duitse sectoren: auto's, zware industrie, technologie. De digitalisering staat nog steeds in de kinderschoenen.

Er werd geregeld een mes getrokken met als dieptepunt de aanslag op het stadsfestival in Solingen met drie doden. En op het einde van het jaar was er nog de aanslag op de kerstmarkt in Maagdenburg. En er stortte een brug in over de Elbe in Dresden: als symbool voor 2024 kon het nauwelijks treffender. 

Als de regering al de schuld krijgt, dan is Scholz als kanselier daar de verpersoonlijking van. Hij zal de geschiedenis ingaan als de kanselier van de periode waarin het merk Duitsland in verval raakte, de auto-industrie verviel, bruggen instortten en treinen leken te rijden in andere tijdzones, als ze al reden.

Dat dit een gevolg is van decennialang beleid en dus niet alleen van de huidige regering laat staan van Scholz zelf, doet er niet toe. De perceptie van een "verliezer" is er en zal moeilijk te keren zijn. En met die man moet de SPD de verkiezingen proberen te winnen. Een schier onmogelijk opdracht.

Op zich is het een klein wonder dat Scholz ooit kanselier geworden is. Hij heeft namelijk niets van wat een politicus in deze tijden moet hebben: presence, een vlotte babbel, empathie en een sympathiek voorkomen. Zelfs in het land van Angela Merkel leek hij ongepast voor de job. Toch slaagde hij erin de verkiezingen te winnen en zijn partij vanuit een achterstand nipt over de CDU/CSU te tillen.

Dat hem dat lukte, ligt vooral aan de slechte campagne van zijn grote uitdagers bij de verkiezingen in 2021. Armin Laschet, de opvolger van Angela Merkel bij de christendemocraten, reed zichzelf in de vernieling door op het foute moment te lachen tijdens een herdenking voor de slachtoffers van de overstromingen in Noordrijn-Westfalen.

Vanaf dan verkrampte Laschet en hij slaagde er niet meer in het tij te keren. Ook inhoudelijk stelde de campagne van Laschet weinig voor. Dat Markus Söder, de leider van zusterpartij CSU in Beieren populairder was en weinig steun verleende, was ook al geen hulp. Op die manier slaagde Laschet erin de verkiezingen die hij niet kon verliezen, toch te verliezen.

Ook de Groenen leverden met kanselierskandidaat Annalena Baerbock niet wat het volgens de peilingen en in tijden van mediagenieke klimaatbetogingen had kunnen zijn.

Scholz zelf daarentegen voerde een goede campagne, had ook inhoudelijk de wind mee, kreeg zelfs de steun van de Duitse ondernemers, wat voor een socialist niet evident is en groeide in de campagne. Ik zag Scholz zelf bezig in Bonn tijdens een zonnige meeting en de man toonde een zekere vorm van vuur en kreeg het publiek vlot mee. Ik heb het hem nooit meer zien overdoen.

Eens kanselier werd Scholz steeds grijzer in al zijn figuurlijke betekenissen. De regering die met veel frisse ideeën startte, evolueerde snel naar een bende ruziemakers die zich in de eerste plaats met het beredderen van crisissen moest gaan bezighouden in plaats van met het beoogde toekomstproject voor Duitsland. Corona was nog niet verteerd of Rusland viel Oekraïne binnen, amper een landsgrens verderop.

Scholz werd aan het begin van de oorlog in Oekraïne tijdelijk persona non grata in Kiev, omdat hij bleef aarzelen over zijn steun aan Oekraïne of om forse taal te gebruiken. Iets wat hij tot op de dag van vandaag nog doet, hoewel Duitsland in Europa de grootste sponsor van Oekraïne is.

Dat is vooral de verdienste van de twee andere partijen in de Duitse regering. Zeker de Groenen bewezen met buitenlandminister Baerbock dat links denken en toch wapens leveren niet langer een tegenstelling hoeft te zijn. Ook van Marie-Agnes Strack-Zimmerman, de defensie-experte van de liberalen, kreeg Scholz de wind van voren binnen de coalitie.

Scholz handelde meer en meer op automatische piloot. Hij kon steeds beter spreken zonder iets te zeggen, op een amper verstaanbare mompelende manier. Zielloos meestal. Het leverde hem de bijnaam Scholzomat op: hij reageert en spreekt als een robot, als iemand die machinaal ondergaat, wat er rond hem ook gebeurt. Hij leek met de dag minder de man die Duitsland nodig heeft.

Ook internationaal scoort Scholz steeds slechter, iets wat de Duitsers na aan het hart ligt. De relatie met Macron is niet goed, op Europese toppen wordt Scholz vaak omschreven als 'nukkig' door zijn collega's. Bij informele bijeenkomsten wordt hij soms zelfs niet eens uitgenodigd. Een duidelijke degradatie van Duitsland, na het morele Europese leiderschap van Merkel.

Bovendien lijkt het ook alsof Scholz niet wil zien dat er werk aan de winkel is en hij in een soort pertinente ontkenning leeft. Of hij nu geconfronteerd wordt met de slechte peilingen van zijn partij of regering, een ontevreden burger of een volgend probleem: Scholz kan mompelend en monkelend zeggen, zonder verpinken, dat alles goed loopt. Het is de 'Scholzomat' in zijn meest geperfectioneerde vorm. 

Het Duitse satirische magazine "Heute Show" vatte de '8 meest opmerkelijke momenten van Scholz' tijd als kanselier samen met een slideshow van 4 lege pagina's en een foto van Scholz met ooglapje in september 2023, na een ongeval op pagina 5, gevolgd door opnieuw 3 lege slides. Het zegt veel over hoe de Duitsers naar hem kijken.

Je hoeft dus geen politoloog te zijn om te zien dat verkiezingen winnen met Scholz niet evident is. Ook de peilingen liegen er niet om. Zes weken voor de verkiezingen staat de SPD in de peilingen op een historisch dieptepunt van 15 procent. Dat is minder dan de helft van de CDU/CSU van Friedrich Merz en ook minder dan de uiterst-rechtse AfD van Alice Weidel.

Daarom is Scholz (officieel: was) ook binnen de eigen partij niet onomstreden als kanselierskandidaat. De partij heeft namelijk de populairste politicus van Duitsland in haar rangen: minister van Defensie Boris Pistorius. De man is veel wat Scholz niet is en dat slaat aan. Binnen de partij waren er meer en meer stemmen die openlijk Pistorius naar voren schoven als hun kandidaat voor de SPD.

Maar officieel was Pistorius geen kandidaat en bovendien is Scholz de zittende kanselier die graag wil blijven zitten. Normaal is dat geen discussie waard: de kanselier wordt kandidaat, tenzij die er er zelf mee stopt zoals Merkel in 2021. Dat de discussie een paar weken aangesleept heeft, gaf Scholz een extra knauw: waarom zou je stemmen voor iemand die de eigen partij niet ziet zitten? 

Binnen de SPD werd openlijk en stiekem gehoopt op een "Biden-moment", een moment waarop Scholz zelf zou inzien dat het met hem niet zou lukken. Maar dat moment kwam niet. Het was uiteindelijk Pistorius zelf die een filmpje lanceerde waarop hij zei dat hij geen kandidaat was en het nooit geweest was en dat hij vol achter Scholz ging staan. Sindsdien staat de partij officieel als 1 blok achter Scholz. 

Toch is het verkiezingscongres vandaag niet onbelangrijk. Scholz moet nu straks dat deel van de achterban dat officieel zwijgt, echt gaan overtuigen. Met een krachtige speech en een deftig programma moet hij vandaag in de eerste plaats zijn eigen mensen overtuigen. De troepen aanvuren, de goesting in de campagne brengen, ook bij zij die stiekem of openlijk hoopten dat niet hij maar Pistorius vandaag een campagnespeech zou geven. Zodat zij die eigenlijk hoopten dat ze nooit een affiche van Scholz zouden moeten ophangen, die toch voor het raam willen hangen.  

Ook zijn eerste campagneweken liepen niet van een leien dakje. In een poging zich af te zetten tegen zijn grote uitdager Friedrich Merz van de CDU zei Scholz in primetime bij ZDF: "Fritze Merz erzählt gern Tünkram" . Dat is Noord-Duits dialect voor, vrij vertaald: "Fredje Merz vertelt graag onnozele klap". Scoren deed hij er niet mee: zelfs wie het inhoudelijk met hem eens was, vond het plat en ongepast dat de kanselier dit soort taal gebruikt op TV. 

De laatste week zit Scholz wat beter in de campagne, lijkt het. Hij wees Musk terecht tijdens zijn nieuwjaarsspeech na de man zijn stemadvies voor de AfD en deze week kwam hij met een "made in Germany"-plan op de proppen. Daarin staat dat bedrijven die in Duitsland investeren die investeringskosten kunnen recuperen via de belastingen. Dat zou zo'n 12 a 15 miljard euro kosten.

Een plan dat meteen veel kritiek kreeg van economen, die erop wijzen dat de ruimte voor extra uitgaven heel beperkt is. Maar het is wel een boodschap die aanslaat bij de achterban, die vreest voor meer jobverlies in de industrie. 

Het is nu aan Scholzomat zelf om een update uit te voeren en zichzelf te overstijgen als hij nog iets wil maken van deze campagne, want een achterstand van 15 procent overbrug je met een rugzak vol mislukkingen niet zomaar in een dikke maand tijd. De berg is hoog, de gids ervaren maar gewond.