Hoe het afschaffen van de opkomstplicht de machtsverhoudingen op het Schoon Verdiep herschikt

De Antwerpse coalitie van 2025 is wel niet dezelfde van die van de vorige eeuw. Decennialang waren de socialisten de grootste partij van ’t stad en zij vormden steevast een coalitie met de christendemocraten.

Daar kwam een einde aan toen het toenmalige Vlaams Blok aan zijn opgang begon in Antwerpen. Uiteindelijk moesten alle partijen aan de bak om het Vlaams Belang in de oppositie te houden.

Dat culmineerde in de tweestrijd tussen Patrick Janssens en Filip Dewinter in 2006, glansrijk gewonnen door Janssens die met zijn toenmalige Sp-a zelfs bijna een absolute meerderheid behaalde, maar CD&V en Open VLD toch meenam in de coalitie.

6 jaar later verscheen Bart De Wever prominent op het Antwerpse politieke toneel en de rest is geschiedenis.

Patrick Janssens keert nu terug in het stadsbestuur als schepen van een bescheiden partij die met 12,9 procent iets meer dan een derde van de stemmen haalde van grote slokop N-VA (37,2 procent).

Patrick Janssens en Kathleen Van Brempt hebben Vooruit in Antwerpen een nieuw elan kunnen geven na alle interne troebelen. Een kleine winst in procenten is hun beloning. Maar dat ze als enige partij met de N-VA in de coalitie zit, was dus niet het plan. De versnippering aan de Antwerpse linkerzijde is manifest en staat in schril contrast met de almacht van de N-VA.

Dat er maar 2 partijen nodig zijn in Antwerpen om een meerderheid te halen en dat de N-VA een dergelijk resultaat zou neerzetten heeft vriend en vijand verbaasd. Socialisten en groenen hadden gehoopt dat ze allebei zouden nodig zijn om de N-VA aan een meerderheid te helpen.  

Dat de N-VA het opvallend beter heeft gedaan dan op voorhand werd aangenomen, heeft veel te maken met de afschaffing van de opkomstplicht.

In Antwerpen zijn in oktober bijna 100.000 kiezers minder in het stemhokje opgedaagd dan in juni. De cijfers zijn sprekend, ook met de nuance dat het kieskanton in juni inclusief Zwijndrecht was en de fusiestad in oktober inclusief Borsbeek.

De PVDA van Jos D’Haese, die de ambitie had om de N-VA naar de Antwerpse kroon te steken, verloor in oktober een derde van haar stemmen in juni. Hetzelfde geldt voor Groen, nochtans een partij die bekend staat voor zijn trouw kiespubliek.

Vlaams Belang, de grote uitdager op rechts, had maar de helft van de stemmen. Hoewel Filip Dewinter opnieuw de sterke man was en niet de minzamere en onbekendere Lode Vereeck in juni.

Nog dramatischer is het verlies voor CD&V.  De keuze voor nieuwkomer Pieter De Cock als lijsttrekker kost de partij bijna twee derden van de stemmen. Willem-Frederik Schiltz van Open VLD verliest zelfs 3 kwart van de liberale stemmen die Paul Van Tighelt in juni nog kon binnenhalen.  

N-VA haalde in Antwerpen in oktober ook wat minder stemmen dan in juni. Maar bij de meeste andere partijen is het verschil veel groter en dus haalde de partij ruim negen procent meer bij de gemeenteraadsverkiezingen dan bij de federale stembusgang. 

De N-VA en vooral Bart De Wever kan dus rekenen op een trouw publiek. 

Groen was dus niet nodig voor de coalitie en het is nu aan Bogdan Vanden Berghe om in de gemeenteraad een evenwicht te zoeken tussen harde oppositie en de ambitie om in 2030 misschien eindelijk toch de progressieve samenwerking met Vooruit te realiseren.

De keuze van Vooruit voor Stadsontwikkeling in plaats van Sociale Zaken maakt dat ze in de gemeenteraad minder in het vizier komt van de linkse oppositie.  

Van de 65.000 ingeschreven vreemdelingen in de stad hebben zich maar een goede 5000 geregistreerd als kiezer. En de fijnmazige resultaten bewijzen dat in de ‘armere’ wijken minder dan de helft van de kiezers is gaan stemmen. Dat zal zeker voor een electorale machine als de PVDA een ontgoocheling geweest zijn.

Peter Mertens en Jos D’Haese laten de honneurs in de gemeenteraad aan de nu nog onbekende Manal Toumi. Of zij de meerderheid aan het wankelen zal krijgen valt af te wachten.

Filip Dewinter heeft het niet kunnen waar maken, maar blijft wel een belangrijke stem in de gemeenteraad waar Sam Van Rooy nu de onbetwiste kopman van het Vlaams Belang zal zijn. Al blijft het afwachten of nationaal voorzitter Tom Van Grieken in buurgemeente Schoten blijft wonen.

Vast staat dat de oorlog in Gaza ook zal worden uitgevochten in de nieuwe Antwerpse gemeenteraad en dat de PVDA niet zal nalaten om de Palestijnse zaak op de agenda te krijgen.

Ook Sam Van Rooy zal namens het Vlaams Belang er alles aan doen om elk incident in de joodse gemeenschap in de verf te zetten. En dan blijft het afwachten hoe Karim Bachar van Vooruit en Michael Freilich van N-VA het binnen de meerderheid met elkaar zullen kunnen vinden.

De belangrijkste politieke verandering in Antwerpen wordt alleszins het vertrek van Bart De Wever naar de Brusselse Wetstraat waarover de volgende weken zal beslist worden. Met Els van Doesburg die zich als aanstaande moeder ook weer zal moeten laten vervangen door Koen Kennis, begeeft het stadsbestuur zich op onbekend terrein.  

Twee nieuwe jonge N-VA schepenen doen hun intrede in het college en bewijzen dat Antwerpen een langetermijnproject is voor de partij.  Als van Doesburg burgemeester wordt, dan moet er nog een schepen gevonden worden in de fractie.

De kans dat Peter Wouters terugkeert, die als enige aan de kant is geschoven, is eerder klein. Een terugkeer van Liesbeth Homans of een intrede van spoedarts Kevin Vereecken lijken waarschijnlijker.

Patrick Janssens zal zich moeten bewijzen op Stadsontwikkeling maar het zal vooral het collectief geheel zijn van de drie socialistische schepenen die het verschil zal moeten maken met de vorige legislatuur.

Janssens heeft zeker bepaalde verwachtingen gecreëerd, maar de oud-burgemeester zal 74 zijn als hij de legislatuur uitdoet en is dus geen wissel voor de toekomst. Daarvoor wordt gekeken naar aankomend talent Oskar Seuntjens, ook wel omschreven als de Conner van ’t stad.

Als De Wever premier wordt, dan zal Antwerpen zeker geregeld op de federale agenda komen. Denk aan een gesloten centrum voor illegalen, militairen op straat, de verzuchtingen van de noodlijdende chemiesector in de haven, enzovoort. En aan de betwiste Vlaamse geldstroom naar de metropool komt wellicht ook geen einde.

Antwerpen wordt ook vaak beschouwd als het politiek laboratorium. Dat was zo met de opkomst van het Vlaams Blok of met de eerste ‘Bourgondische’ coalitie tussen N-VA en Sp-a.

Als ook het verdwijnen van christendemocraten en liberalen van het Antwerpse politieke toneel een voorteken is, dan mag dat een wake-up call zijn voor de twee traditionele partijen.

Of de samenwerking tussen conservatief en progressief en tussen persoonlijkheden met een heel verschillende maatschappijvisie de volgende zes jaar rimpelloos zal verlopen, is lang geen zekerheid. Zeker als het cement dat er nu is nodig zal zijn om een federale coalitie bij elkaar te houden.