Opruiming giftig afval in Bhopal begonnen, 40 jaar na dodelijke gasramp die 25.000 levens heeft gekost

40 jaar en een maand, zo lang al liggen er in het Indiase Bhopal honderden tonnen giftig chemisch afval. "Forever chemicals", worden ze genoemd. Chemicaliën die voor eeuwig giftig blijven.

40 jaar en een maand na een van de dodelijkste industriële rampen ter wereld, worden deze week 12 lekvrije containers, met daarin 337 ton giftig afval verplaatst. Onder zware beveiliging worden ze 230 kilometer vervoerd, naar een verbrandingsfabriek in het Indiase Pithampur. Volgens de directeur van de plaatselijke rampenbestrijdingsdienst gelden "de strengste veiligheidsprotocols ooit voor een verplaatsing van industrieel afval in India".

Daar zal het afval worden verbrand in verbrandingsovens. Een proces dat 6 tot 9 maanden in beslag zal nemen. De resten daarvan zullen worden begraven op lokale stortplaatsen, tot protest van de inwoners van Pithampur, die op hun beurt vrezen voor insijpeling in de bodem en het grondwater.

Dat is meteen ook de reden waarom het zo lang moest duren voor er een schoonmaakoperatie werd opgezet: de angst voor het afval. "Andere regio's zitten niet te wachten op die afvalstoffen", zegt Devi Boerema, correspondent Zuid-Azië voor NOS. "Ze verliezen nooit hun giftigheid." 

"Dat de schoonmaak er nu toch is gekomen, hebben we te danken aan de rechterlijke macht in India", zegt Boerema. Het hooggerechtshof van de staat Madhya Pradesh heeft de operatie bevolen, en de autoriteiten "laksheid" verweten, zeggen de kranten Times of India en Indian Express.

"Heel symbolisch deed het hof dat op 3 december vorig jaar, exact 40 jaar na de ramp. Daarbij heeft de rechter ook een deadline gesteld. Binnen de 4 weken moest het afval opgeruimd zijn. En afgelopen zondag is men dus ook echt begonnen met de opruiming."

Wat is er die noodlottige nacht gebeurd? Op 2 december 1984, vlak voor middernacht, ruikt een medewerker van de chemiefabriek Union Carbide tijdens zijn nachtshift een scherpe peperachtige geur. Hij krijgt last van branderige ogen. Hij slaat alarm en vraagt zijn collega's de installatie van de fabriek te controleren. 

Het bedrijf produceert pesticiden voor de Indiase landbouw. Één van de belangrijkste bestanddelen daarvan is metylisocyanaat, kortweg MIC. De fabriek, die vlak naast sloppenwijken ten noordoosten van het centrum van Bhopal ligt, heeft tonnen MIC opgeslagen in grote tanks. Maar in die tanks blijkt water terecht te zijn gekomen. 

De opmerkzaamheid van de alerte medewerker mag niet baten. De fabriek is slecht onderhouden. De koelinstallatie van de tanks werkt niet. Daardoor loopt de druk op, en ontstaat er een explosie. Uit onderzoeken zal later blijken dat meerdere veiligheidsprocedures niet zijn gevolgd uit besparingsoverwegingen. 

"Het was een situatie die gedoemd was om fout te lopen", zegt Boerema op De Wereld Vandaag op Radio 1. "Er waren eerder al kleine lekkages geweest, en de mensen die naast de fabriek woonden wisten daar niets van. Ze woonden naast een vulkaan die elk moment uit kon barsten. En dat is dus ook gebeurd."

Het is nog maar net maandag 3 december, wanneer een gigantische hoeveelheid giftig gas vrijkomt en zich verspreidt richting Bhopal, de hoofdstad van de Indiase staat Madhya Pradesh. Het gas sluipt eerst door de sloppenwijken en vervolgens door het stadscentrum, waar slapende mensen in paniek wakker worden door het brandende gif.

"30 jaar na de ramp hebben overlevers me verteld dat alles begon met die zware geur van pepers. Daarna zijn ze opgeschrikt door een dikke deken van gas, laag bij de grond. Het gas was namelijk zwaarder dan de lucht zelf. Wat volgde was verschrikkelijk: mensen die meteen overgaven door het gas dat zo, zo giftig was.  Het maakte sommigen meteen blind en tastte de luchtwegen aan." Velen van hen stierven kort na blootstelling.  

Die avond komen naar schatting tot 5.000 mensen om het leven, de cijfers variëren. Dat cijfer zal oplopen tot 25.000, wanneer nog eens duizenden bezwijken aan hun verwondingen. 

Daar stopt het niet. Meer dan een half miljoen Bhopalezen zijn tijdens die noodlottige nacht in aanraking gekomen met het MIC-gas. "Tot op vandaag sterven mensen daardoor aan kankers, nier- en longziekten", zegt Boerema. "Of ze hebben problemen aan de ogen, door in contact te komen met het brandende gas."

En dan is er dus nog die 40-jarige afvalberg, met verontreiniging van de bodem en het grondwater als gevolg. Analyses van het grondwater in de buurt van de site onthulden een aanwezigheid van chemische stoffen - die kankerverwekkend zijn en verantwoordelijk zijn voor aangeboren afwijkingen - die 50 keer hoger ligt dan de drempelwaarden van het Amerikaanse milieuagentschap EPA. 

"In de afgelopen jaren zijn er in Bhopal veel baby's doodgeboren of geboren met ernstige handicaps", bevestigt Boerema. Uit onderzoeken is gebleken dat de verontreiniging zich heeft verspreid naar ten minste 42 woonwijken in Bhopal.

Dat de opruiming nu eindelijk is begonnen, 40 jaar na datum, is volgens heel wat Bhopalezen dan ook vijgen na Pasen. Lokale actievoerders noemen de schoonmaakoperatie "een farce en een publiciteitsstunt van de Indiase overheid".

Ze stellen dat "de 337 ton afval die deze week is verwijderd, slechts een klein percentage bedraagt van de ruim 1 miljoen ton aan gevaarlijke stoffen die na de ramp zijn overgebleven. Er sijpelt nog steeds elke dag giftig afval de grond in, waar ze niet mee om willen gaan", klinkt het. 

Ze beschuldigen de Indiase overheid van greenwashing, en strijden al jaren om het Amerikaanse Union Carbide, dat nu eigendom is van Dow Chemicals, aansprakelijk te stellen voor de kosten van het opruimen en veilig afvoeren van het afval. Naar verwachting kost dit proces honderden miljoenen dollars. Het Amerikaans bedrijf heeft altijd ontkend aansprakelijk te zijn, en beroept zich daarbij op een schikking uit 1989 met de Indiase overheid.