In de Verenigde Staten is ex-president James Earl Carter (100) overleden. Dat meldt zijn zoon aan Amerikaanse media. Zijn ambtstermijn (1977-1981) ging niet over rozen, maar Carter maakte vooral indruk als vredesgezant nadat hij het Witte Huis had verlaten. In 2002 kreeg hij daarvoor de Nobelprijs voor de Vrede. Als president realiseerde hij het eerste vredesakkoord van Israël met een Arabisch land, Egypte.
Jimmy Carter werd in 1924 geboren als zoon van een pindaboer in Plains in de staat Georgia. De jonge Carter koos voor de marine en meer bepaald voor onderzeeërs. Hij studeerde kernfysica en was betrokken bij de bouw van de eerste kernduikboten.
In 1953 verliet hij de marine om de boerderij van zijn vader over te nemen. Carter Jr. ging in de lokale politiek voor de Democraten en werd in 71 gouverneur van de staat Georgia. In 76 won hij - als onbekende voor veel Amerikanen - verrassend de presidentsverkiezingen, zij het erg nipt, van de Republikeinse president Gerald Ford.
Ford werd daarbij gehinderd door de zware erfenis van zijn voorganger Richard Nixon, die niet enkel een rommeltje had nagelaten in Vietnam, maar die via het Watergate-schandaal en corruptieschandalen ook het vertrouwen in het presidentschap had ondermijnd.
Voor veel Amerikanen straalde de Democraat en "liberal" Carter eerlijkheid en een nieuw begin uit en herinnerde hij aan de geïdealiseerde Kennedy-jaren voor de periode van oorlogen en schandalen zoals Watergate en Vietnam.
Economische, politieke en ethische crisis
Carter legde de eed af te midden van een zware economische, politieke en ethische crisis in de VS, terwijl de Sovjet-Unie haar invloed leek uit te breiden. Internationale samenwerking, het milieu en de mensenrechten vormden de basis van zijn beleid.
In eigen land dereguleerde hij de markten voor energie en de luchtvaart en hielp hij de autoproducent Chrysler een eerste keer te redden. Toch kreeg hij de economische crisis niet echt onder controle, ontspoorde de begroting en kwam er niet veel in huis van een betere ziekteverzekering.
Internationaal verdiepte hij de politieke dooi met Moskou en samen met Sovjetleider Leonid Brezjnew ondertekende Carter SALT-2, een verdrag op beperking van kernkoppen. Een ander belangrijk verdrag was dat over de teruggave van het Panamakanaal aan dat land. Carter knoopte ook diplomatieke betrekkingen aan met de Volksrepubliek China.
Doorbraak in het Midden-Oosten
Carter zal echter de geschiedenis ingaan als de man die Egypte en Israël in 1979 tot een historisch vredesakkoord kon bewegen. Het initiatief was gekomen van de Egyptische president Anwar al-Sadat, maar Carter had de invloed van de VS gebruikt om het vertrouwen van Israël te winnen en de deal rond te krijgen.
Het was het eerste vredesakkoord van Israël met een Arabische natie. Om Egypte te vrijwaren van Arabische druk had de VS daar zelfs forse militaire en economische steun aan Caïro voor over. Ook vandaag is Egypte na Israël de grootste ontvanger van Amerikaanse steun wereldwijd.
Iran en Afghanistan verpestten de sfeer
Begin 1979 gooide de islamitische revolutie in Iran het bewind van de Shah omver en werd dat vervangen door het radicaal-islamitische en antiwesterse regime van ayatollah Ruhollah Khomeini. Met de Shah verloor de VS een belangrijke bondgenoot in de regio, maar Carter had weinig met hem op wegens de brutale schendingen van de mensenrechten.
Om diezelfde reden liet Carter ook de Nicaraguaanse dictator Somoza vallen, die werd verdreven door de linkse sandinisten. Veel Amerikanen verweten hem daarop dat hij twee bondgenoten van de VS was kwijtgespeeld in strategisch belangrijke gebieden.
Meer nog: in november 79 werd de VS-ambassade in Iran - tegen alle diplomatieke regels in - bestormd door Iraniërs en werden 66 Amerikanen daar meer dan 400 dagen lang gegijzeld. In april 80 liep een militaire reddingsoperatie op een fiasco uit en was het imago van Carter in binnen- en buitenland verkwanseld. De Iraniërs zouden de gijzelaars pas kort na de eedaflegging van de Republikein Ronald Reagan vrijlaten.
Afghanistan maakte Carter woest
In december 79 vielen Sovjettroepen Afghanistan binnen. Carter en de rest van de wereld reageerden woedend. Carter legde de Sovjet-Unie zware sancties op, schorste het SALT-2-verdrag (dat nooit geratificeerd werd) en boycotte de Olympische Spelen van 1980 in Moskou.
Daarna begon hij met een militaire herbewapening, waardoor onder meer de op een radar onzichtbare Stealth-bommenwerper het groene licht kreeg. Zijn opvolger Reagan zou die bewapening later nog fors opvoeren, maar het was Carter die het startschot had gegeven van een bewapeningswedloop die uiteindelijk de Sovjet-Unie economisch onderuit zou halen.
Nochtans had Carter de stempel gekregen van een zwakke, naïeve en besluiteloze leider. Daartegenover straalde de Republikein Ronald Reagan een nieuw zelfvertrouwen en een nieuw hard buitenlands beleid uit. De gijzelaarskwestie in Iran bleef Carter tijdens de verkiezingscampagne achtervolgen en leidde mee tot de overwinning van Reagan in 80.
Gezant voor vrede en democratie
Normaal houdt een biografie van een president op bij zijn aftreden, maar niet zo bij Jimmy Carter. Een jaar na zijn aftreden richtte hij in Atlanta het Carter Center op, een instelling die zich bezig zou houden met de promotie van vrede, veiligheid, mensenrechten en democratie in de wereld.
Het wat softe imago van Carter dat hem binnenlands zuur opgebroken was, hielp hem wereldwijd vertrouwen te wekken. Waarnemers van het Carter Center hebben meer dan 80 verkiezingen in 33 landen gecontroleerd, waardoor die meer geloofwaardigheid kregen.
Carter bemiddelde ook vaak in grensconflicten in Afrika en Azië, vaak ook in betwistingen die de grote wereldleiders weinig kunnen schelen, maar de lokale bevolking wel veel lijden opleveren. In 94 werd hij door de eveneens Democratische president Bill Clinton ingezet als speciaal gezant in de crises in Noord-Korea, Haïti en later bezocht hij ook Cuba en Vietnam.
Al die inspanningen leverden hem in 2002 de Nobelprijs voor de Vrede op. Tot op hoge leeftijd bleef de diepgelovige Jimmy Carter zich inzetten voor zijn idealen, ook al botsten die vaak op de beperkingen van de realiteit.
Hij was ook niet bang om een menselijk kantje te laten zien. Zo liet hij zich ooit ontvallen dat hij zich schuldig had gevoeld omdat hij zich aangetrokken voelde tot een medewerkster in het Witte Huis, ook al heeft hij zijn vrouw Rosalynn nooit bedrogen. Bij andere presidenten was dat wel anders.
Uitgezaaide kanker
In augustus 2015 maakte Carter bekend dat uit een operatie aan de lever was gebleken dat hij kanker had, en dat die naar andere delen in zijn lichaam was uitgezaaid. Hij overwon de ziekte, maar zou de volgende jaren nog verscheidene keren met gezondheidsproblemen kampen.
Sinds februari 2023 werd Carter thuis verzorgd. Hij verscheen voor het laatst in het openbaar om de begrafenis van zijn echtgenote Rosalynn bij te wonen in november 2023.
