Minimale en warrige communicatie over vliegtuigramp: Rusland is niet aan proefstuk toe

"President Vladimir Poetin heeft zijn excuses aangeboden voor het tragische incident dat zich heeft voorgedaan in het Russische luchtruim, biedt zijn excuses aan bij de familie van de slachtoffers en hoopt dat de gewonden snel herstellen." Met deze mededeling geeft het Kremlin aan dat Rusland een rol heeft gespeeld in het ongeluk met het toestel van Azerbaijan Airlines waarbij 38 doden zijn te betreuren. Maar een ondubbelzinnige mededeling waarin duidelijk wordt vermeld wat er exact is gebeurd, krijgen we niet. Alleen een vage uitleg over een Oekraïense droneaanval en Russisch luchtafweer.  

Hebben de Russische luchtvaartautoriteiten nagelaten om de piloot van het Azerbeidzjaanse vliegtuig te verwittigen dat er een droneaanval bezig was in Grozny, de luchthaven van bestemming? Heeft de Russische luchtafweer het Azerbeidjaanse burgertoestel verkeerdelijk beschouwd als een vijandig toestel? Is de Embraer van Azerbaijan Airlines zo zwaar beschadigd geraakt dat het toestel ten dode was opgeschreven? Het zijn legitieme vragen waarop we geen antwoord krijgen van Moskou. De overlevenden van de ramp en de familie van de slachtoffers worden ook in het ongewisse gelaten. 

Tegelijk wordt - wellicht niet toevallig - een verwijzing naar de oorlog in Oekraïne gemaakt. De Russen zouden een Oekraïense droneaanval hebben afgeslagen. Op die manier wordt subtiel aangegeven dat Oekraïne misschien ook wel enige verantwoordelijkheid draagt, hoewel dat niet met zoveel woorden wordt gezegd. Het is geen toeval dat de Oekraïense president Volodimir Zelenski volledige duidelijkheid eist van Moskou.

Oekraïne was ook het toneel van de ramp met de MH17, waarbij Rusland eveneens betrokken is. Op 17 juli 2014 stort een Boeing 777 van Malaysia Airlines neer in de Oost-Oekraïense provincie Donetsk, sinds enkele maanden een zogenoemde Volksrepubliek waar door Rusland gesteunde rebellen het voor het zeggen hebben. Alle 298 inzittenden komen om het leven, onder wie ook 6 Belgen. Ze waren op weg van de Nederlandse hoofdstad Amsterdam naar de Maleisische hoofdstad Kuala Lumpur. Ze zouden daar nooit aankomen.

Het onderzoek op de plaats van de ramp verloopt moeizaam. De brokstukken liggen verspreid over een groot gebied waar pro-Russische separatisten en het Oekraïense leger elkaar bevechten. Nederlands onderzoek wijst uit dat vluchtnummer 17 van Malaysia Airlines hoogstwaarschijnlijk is neergehaald is door een Boek-luchtafweerraket. De rebellen ontkennen en Rusland doet alsof zijn neus bloedt.

Russische media beweren dat het vliegtuig is neergehaald door het Oekraïense leger, omdat het zou zijn aangezien voor het vliegtuig van de Russische president Vladimir Poetin. Rusland zou radaractiviteit van een Oekraïens Boek-systeem hebben waargenomen, maar Oekraïne benadrukt dat MH17 niet binnen het bereik van de Oekraïense luchtafweer vloog. Bovendien blijkt allerlei bewijsmateriaal voor de Russische versie van de feiten gemanipuleerd te zijn. 

Verder onderzoek geeft aan dat de Boeing inderdaad is geraakt door een Boek-raket. Die is echter afgeschoten door de pro-Russische rebellen, per vergissing. Dat blijkt onder meer uit afgeluisterde telefonische communicatie, de zwarte dozen van de Maleisische Boeing en beperkt onderzoek op de plaats van de ramp. Er komt gezamenlijk strafrechtelijk onderzoek van Nederland, Australië, Maleisië, België en Oekraïne: twee Russen en één Oekraïner worden voor hun betrokkenheid veroordeeld in Nederland. Alle drie bevinden ze zich in Rusland, dat tot op vandaag weigert om hen uit te leveren, maar ook heeft geweigerd mee te werken aan elk international onderzoek. 

Dat Rusland zijn verantwoordelijkheid ontloopt door verwarring te zaaien, zagen we ook al in 1983. Op 1 september 1983, in volle Koude Oorlog, komt Korean Air-vlucht 007 door een navigatiefout in het luchtruim van de Sovjet-Unie terecht. De Boeing 747 is op weg van New York naar Seoel en heeft een tussenstop gemaakt in Alaska.

Zuid-Korea is een nauwe bondgenoot van de Verenigde Staten. Het Sovjet-luchtruim is verboden voor vliegtuigen van de Verenigde Staten en hun bondgenoten. KAL007 wordt ten westen van het Russische eiland Sachalin neergehaald door een raket, afgevuurd door een Russisch gevechtsvliegtuig. Alle 269 inzittenden komen om, onder wie ook een Amerikaans congreslid.

Als een vijandelijk vliegtuig het luchtruim van een land binnendringt, wordt het normaal gezien onderschept door gevechtsvliegtuigen en onder dwang teruggestuurd of tot landen gedwongen. Dat gebeurde hier duidelijk niet: de Sovjet-piloten herkennen de nochtans typische jumbojet niet als burgervliegtuig en halen het vliegtuig neer omdat het niet antwoordt op hun waarschuwingen.

De Russen halen de zwarte dozen en de overblijfselen van het neergeschoten vliegtuig uit het zeewater, maar het duurt nog tot 1991-92 tot Moskou die stukken vrijgeeft. Uit later onderzoek van de internationale organisatie voor burgerluchtvaart blijkt inderdaad dat de piloten de Koreaanse Boeing voor een spionagevliegtuig hebben aangezien. Blijkbaar was er ook te weinig tijd om uit te zoeken met welk toestel ze te maken hadden.

Hoe dan ook ontkent Moskou in 1983 dat het op de hoogte was van de aanwezigheid van een Koreaans burgervliegtuig in de buurt van Sachalin, ten noorden van Japan. Het incident leidt wereldwijd tot grote verontwaardiging. Als gevolg ervan beslist de toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan wel om gps-technologie vrij te geven voor civiel gebruik.