85e editie van het Nieuwjaarsconcert in Wenen: zwierig walsen, sierlijk dansen en mee klappen met de 'Radetzkymars'

Het allereerste Nieuwjaarsconcert vindt plaats op 31 december 1939, de eerste winter van de Tweede Wereldoorlog. Het Wiener Philharmoniker organiseert onder leiding van dirigent Clemens Krauss een 'Ausserordentliches Konzert', een uitzonderlijk concert. Alle opgevoerde stukken zijn van Johann Strauss jr. De opbrengsten gaan naar een nationaalsocialistische hulpactie. Niet vreemd: een jaar eerder heeft Oostenrijk zich aangesloten bij nazi-Duitsland. Het is het eerste en meteen ook enige Nieuwjaarsconcert op 31 december: het volgende vindt plaats op 1 januari 1941. Wenen wordt voortaan elke 1e januari het toneel van een Nieuwjaarsconcert. Propagandaminister Joseph Goebbels ziet er een ideaal middel in om het Derde Rijk mee te promoten.

En zo heeft het ontstaan van de Nieuwjaarsconcerten ook een duister kantje. De dubieuze rol van de Wiener Philharmoniker tijdens de Tweede Wereldoorlog zal ook later vaak nog een onderwerp van discussie zijn.

De Wiener Philharmoniker is een van 's werelds meest gerenommeerde symfonieorkesten. Oprichter is Otto Nikolai, die in 1842 een 'Philharmonische Akademie' begint. Onder leiding van heel wat grote dirigenten, onder wie Gustav Mahler en Richard Strauss, verwerft het orkest snel naam en faam. Die naam en faam houden in de 21e eeuw nog steeds stand. Alleen de besten krijgen een voet binnen de deur. Bij de Wiener Philharmoniker raak je niet zomaar. Eerst moet je minstens 3 jaar lang je diensten bewezen hebben in het orkest van de Wiener Staatsoper , de Weense Staatsopera. Vervolgens mag je een aanvraag tot lidmaatschap indienen bij het bestuur van de Philharmoniker. Als er tenminste vacatures en audities zijn. 

En dan is het afwachten of het bestuur je ziet zitten. 'Het bestuur', dat zijn de muzikanten zelf. De Wiener Philharmoniker is een onafhankelijk orkest, waar artistieke en bestuurlijke beslissingen bij meerderheid genomen worden.

Vrouwen zijn lang een taboe. Ja, ze mogen af en toe mee musiceren, maar een aanvraag voor een vaste positie in het orkest, laat staan effectief lid worden, is lang taboe. Pas in 1997, onder grote maatschappelijke druk, en dan nog schoorvoetend, wordt dat mogelijk. Nu nog zijn amper 24 van de huidige 144 erkende leden een vrouw. Een van hen is een Belgische, harpiste Anneleen Lenaerts. Zij maakt sinds 2014 deel uit van het Wiener Philharmoniker en speelde al geregeld mee in het Nieuwjaarsconcert.

Een andere kritiek is dat er weinig muzikant-leden van een zichtbaar niet-westerse origine zijn.

Naast muzikanten kiest het Wiener Philharmoniker ook zelf zijn dirigenten. In het verleden koos het orkest voor muzikale leiders met wie het jaarcontracten afsloot, sommige langdurig, andere kortstondig. Sinds de Tweede Wereldoorlog opteert het vooral voor 'gastdirigenten' per productie. Ook voor het Nieuwjaarsconcert. Tussen 1939 en 1986 zijn er voor het Nieuwjaarsconcert 'dirigenten-tijdperken' met Clemens Krauss, Josef Krips, Willy Boskovsky en Lorin Maazel. Sindsdien is er elk jaar een andere gast-dirigent, sommige keren geregeld terug. De Argentijns-Israëlische dirigent Daniel Barenboim nam al 3 keer de honneurs waar (2009, 2014 en 2022), de Indiër Zubin Mehta al 5 keer (1990, 1995, 1998, 2007 en 2015). Voor de 85e editie koos het Wiener Philharmoniker de Italiaan Riccardo Muti. Hij werkt al meer dan 50 jaar samen met het orkest. Het wordt al de zevende keer dat Muti het Nieuwjaarsconcert mag leiden. Eerder deed hij dat al in 1990, 1997, 2000, 2004, 2018 en 2021.

De editie van 2021 is overigens bijzonder. De muzikanten spelen voor een lege zaal, want door corona is publiek verboden. Voor de bisronde houdt Muti een toespraak die kijkers aangrijpt. "Wij hebben een missie, wij willen de samenleving beter maken. Gezondheid is belangrijk, fysiek én mentaal. Muziek helpt. Ik roep beleidsmakers in de hele wereld daarom op om cultuur altijd als een van de belangrijkste bouwstenen voor een betere samenleving te zien."

Het Nieuwjaarsconcert op 1 januari is het meest bekend, maar eigenlijk zijn er 3 opvoeringen. Er is ook de preview op 30 december en het Oudjaarsconcert op 31 december. Het programma is telkens hetzelfde, alleen het Nieuwjaarsconcert wordt uitgezonden op televisie. Centraal in elk Nieuwjaarsconcert staat de muziek van de Oostenrijkse Strauss-dynastie – Johann Strauss senior, Johann Strauss junior, Josef Strauss en Eduard Strauss - afgewisseld met stukken van andere, voornamelijk Oostenrijkse, componisten. We horen vooral opgewekte en zwierige composities.

Deze keer staat alles in het teken van Johann Straus junior. Wenen, en bij uitbreiding Oostenrijk, viert in 2025 dat het 200 jaar geleden is dat hij geboren werd. Strauss junior wordt ook de koning van de wals genoemd, we mogen ons dus verwarmen aan verschillende snelle en lichte muziekstukken.

We horen ook voor het eerst de 'Ferdinandus Wals' van Constanze Geiger, een tijdgenote van Strauss, op het Nieuwjaarsconcert. Met de 'Transactionen Wals' van Josef Strauss senior wordt dan weer het dertigjarige Oostenrijkse lidmaatschap van de Europese Unie gevierd.

In het tweede deel van het concert kunnen televisiekijkers genieten van balletuitvoeringen van het Wiener Staatsballett , vaak onder leiding van internationale gast-choreografen. De meeste dansen zijn vooraf opgenomen, al wordt af en toe ook live gedanst, soms tot in de zaal zelf.

We zien de dansers, uitgedost in prachtige kostuums, aan het werk op bekende locaties in Wenen, zoals het Paleis Schönbrunn, de Weense Staatsopera en de Wiener Musikverein, maar ook elders in Oostenrijk.

Ook wie geen grote fan van klassieke muziek is, kent allicht wel de bisnummers. Al sinds jaar en dag sluit het Wiener Philharmoniker het Nieuwjaarsconcert af met 2 echte oerklassiekers.

De eerste is 'An der schönen blauen Donau' van Johann Strauss jr., die in het grote herdenkingsjaar uiteraard niet mag ontbreken. De traditie wil dat de dirigent en de muzikanten het publiek een gelukkig nieuwjaar wensen voor ze de beroemde wals inzetten.

En dan is er de 'Radetzkymars' van Johann Strauss senior. Bij de 'Radetzkymars' leidt de dirigent niet alleen de muzikanten, maar ook het publiek in de zaal, dat op zijn aangeven luid dan wel stil mag meeklappen. Waar velen thuis achter de buis wellicht ook enthousiast aan meedoen.

De Gouden Zaal van de Wiener Musikverein, het concertgebouw van Wenen, vormt het statige decor voor het Nieuwjaarsconcert. Het is een van de mooiste en akoestisch beste zalen ter wereld en wordt nog opgesmukt met kunstige bloemdecoraties.

De zaal heeft een capaciteit van 1.744 zitplaatsen en 300 staanplaatsen. Sommige plaatsen voor het Nieuwjaarsconcert zijn voorbehouden voor enkele vooraanstaande Oostenrijkse families en worden van generatie op generatie doorgegeven. Voor andere geïnteresseerden is een ticket een lotje uit de loterij. Letterlijk.

De vraag is zo groot dat mensen zich eerst moeten registreren op de website van de Wiener Philharmoniker. In februari kunnen ze zich inschrijven om een kaartje te bemachtigen voor een van de concerten op 30 en 31 december en 1 januari. Je kan maximaal 2 kaartjes aanvragen voor het concert op nieuwjaarsdag. In maart zijn de 'winnaars' bekend.

Je moet er ook wel diep voor in je portemonnee tasten. De prijzen voor een kaartje voor het Nieuwjaarsconcert variëren tussen 35 en 1.200 euro. Wie op 30 december mag gaan kijken, betaalt tussen 20 en 495 euro, op 31 december liggen de prijzen tussen 25 en 860 euro. Gelukkig kan iedereen ook meegenieten via de televisie. Het Nieuwjaarsconcert wordt elk jaar prachtig in beeld gebracht en rechtstreeks uitgezonden door de Oostenrijkse openbare omroep (ORF). De hele wereld kan meekijken, al dan niet rechtstreeks. Het Nieuwjaarsconcert is in 2025 te zien in meer dan 90 landen, tot in Zuid-Amerika en Afrika toe, en bereikt zo meer dan 50 miljoen kijkers.