Niemand twijfelt er nog aan dat Jezus geleefd heeft. Dat stelt theoloog en historicus Hans Geybels (KU Leuven). Op Kerstmis vieren Christenen traditioneel de geboorte van Jezus, de centrale figuur in het kerstverhaal. Maar wie was hij in de geschiedenis? Wat weten we over hem? En van waar komt die 2.000 jaar oude informatie? 5 vragen en antwoorden over de historische Jezusfiguur.
Wat weten we over Jezus? 5 vragen en antwoorden over de historische figuur
1. Wat weten we over de historische Jezus?
“We weten meer over hem dan over de meeste Romeinse keizers”, zegt Geybels in ‘Eerste hulp bij feestdagen’ op Radio 1. “Maar wat we weten, speelt zich hoofdzakelijk af in de laatste 2,5 à 3 jaar van het leven van Jezus. Over zijn geboorte en kindertijd is de informatie beperkt.”
“Volgens de Bijbel is Jezus geboren in Bethlehem, maar de meeste historici zijn het erover eens dat hij in Nazareth geboren is. Geschiedschrijving in de oudheid was gericht op wie iemand in zijn binnenste was, op het karakter. De Bijbelse geboorteplaats tekent dus wie Jezus is, namelijk de langverwachte Messias.”
De naam van de boreling blijkt echter niet zo uitzonderlijk. “De naam Jezus kwam vrij veel voor in die tijd. Het was geen uitzonderlijke naam, maar wel een vrij belangrijke in de geschiedenis van Israël.”
Hij was revolutionair in zijn leer en schopte de Romeinse en joodse autoriteiten tegen de schenen
Hans Geybels, theoloog
Ook over Jozef en Maria is er wat informatie beschikbaar. “Jozef was een ambachtsman, wij hebben dat vernauwd tot timmerman. Hij zou op oudere leeftijd met Maria gehuwd zijn en vrij vroeg zijn gestorven. Na Jezus’ 12e levensjaar lezen we in de bronnen geen sporen meer van Jozef.”
De meeste verhalen beginnen wanneer het openbare leven van Jezus aanvat. “Dat begint bij zijn doopsel in de Jordaan door Johannes de Doper. Verder leefde Jezus als leraar, rabbijn en heler. Daarmee plaatste hij zich binnen de profetische traditie.”
Toch verschilt hij van andere profeten. “Jezus confronteerde zowel het volk als de religieuze leiders met hun hypocrisie. Hij was revolutionair in zijn leer en schopte de Romeinse en joodse autoriteiten tegen de schenen.”
2. Welke bronnen hebben we over Jezus?
“Er is de afgelopen 200 jaar enorm veel historisch onderzoek gebeurd. De belangrijkste bron is de Bijbel”, zegt Geybels. Onderzoekers zijn zich er echter van bewust dat dat een propaganda-schrift is.
Daarom baseren historici zich ook op buiten-Bijbelse bronnen: Romeinse geschiedschrijvers zoals Flavius Josephus en brieven zoals die van de Latijnse schrijver Plinius. Samen met de archeologische vondsten kunnen ze zo een beeld schetsen van de tijd waarin Jezus leefde. “We zijn blij dat we die bronnen ook hebben, want ze werpen een ander licht op de verhalen uit de Bijbel.”
3. Hoe zag Jezus eruit?
Daar hebben we geen idee van. “Zelfs de oudste afbeeldingen zijn idealistische voorstellingen”, stelt Geybels. “Hij is altijd afgebeeld als de ideale Jezus. Een gevolg daarvan is dat hij er in elke regio en tijd anders uitziet. Kijk maar naar afbeeldingen uit Afrika of Azië, waar hij een donkerdere huidskleur en andere uiterlijke kenmerken krijgt.” Hoe hij er werkelijk uitzag, zullen we nooit te weten komen.
4. Werd Jezus echt gekruisigd?
De kruisdood van Jezus is een feit en daar kunnen we zelfs een datum op kleven: 7 april in het jaar 30. “Het levenseinde van Jezus is sterk onderzocht. Over heel wat zaken lopen de vier evangelisten enorm uiteen, maar over de kruisiging zijn ze opvallend eenduidig.”
“Daarnaast kennen we natuurlijk ook de context, we zijn vrij goed geïnformeerd over het joodse leven in de eerste eeuw. Op basis daarvan kunnen we een goede historische reconstructie maken van het levenseinde van Jezus.”
De kruisdood is de meest geraffineerde folterdood die de Romeinen hadden bedacht
Hans Geybels, theoloog
Kruisigen was in de oudheid geen uitzonderlijk fenomeen. “Het gebeurde eigenlijk vrij vaak”, zegt Geybels. “De kruisdood is de meest geraffineerde folterdood die de Romeinen hadden bedacht. We denken soms dat dat snel gaat, maar in werkelijkheid kon iemand tot twee weken aan het kruis hangen vóór het overlijden.”
Dit soort gruwelijke straffen werd enkel gebruikt voor zware misdadigers en oproerkraaiers. Dat toont meteen ook aan hoe er naar Jezus gekeken werd door de overheid in zijn tijd. Romeinse burgers die tot de doodstraf veroordeeld waren, werden onthoofd.
5. Zullen we nog nieuwe dingen over hem ontdekken?
“Ik acht de kans dat we nog nieuwe dingen te weten komen klein, maar je weet het nooit”, zegt Geybels. Nog maar enkele jaren geleden werd bijvoorbeeld het Evangelie van Judas ontdekt. “Dat bevat niets over de historische Jezus, maar het is toch een interessant document voor de wetenschap."
"Misschien zal er in de woestijnen van Egypte of in een obscuur Grieks klooster nog eens een interessant manuscript opduiken, maar ik verwacht niet dat daar iets wereldschokkends in zal staan”, besluit Geybels.
