Waarom motief van terrorist in Maagdenburg onduidelijk blijft: "Hij heeft een erg atypisch profiel"

"Het was een daad van een islamist op ons als mensen, als Duitsers, als christenen." Alternative für Deutschland (AfD)-voorzitter Alice Weidel was gisteren op de herdenking van de aanslag erg stellig over de achtergrond en ideologie van Taleb al-Abdulmohsen. 

De man reed vrijdag met zijn auto in op de kerstmarkt in de Duitse stad Maagdenburg. Daarbij zijn minstens 5 doden, onder wie een kind, en 200 gewonden gevallen.

Op zijn X-account lijkt weinig erop te wijzen dat de dader een islamist was, zoals Weidel beweert. Integendeel, hij neemt er standpunten in tegen de islam en zou net een aanhanger zijn van Weidels AfD, een radicaal-rechtse antimigratiepartij. De Duitse minister van Binnenlandse Zaken Nancy Faeser bestempelde al-Abdulmohsen als "islamofoob".

Politie en justitie geven weinig details vrij over de verdachte. Het hoofd van de Duitse politie zei wel dat hij "atypisch gedrag vertoonde dat niet past in een patroon".

Die onduidelijkheid leidt tot speculatie en theorieën over zijn achtergrond. Die lijken ondertussen een belangrijke rol te gaan spelen in aanloop naar de Duitse verkiezingen van februari. 

"Na zo’n heftige gebeurtenissen is er veel angst en woede. We stellen ons de vraag wie het gedaan heeft, om welke reden en hoe we ons daartegen kunnen beschermen", zegt Annelies Pauwels van het Vlaams Vredesinsituut. "Dat zijn heel logische vragen."

"Maar die vragen zijn moeilijk meteen te beantwoorden als je de dader niet makkelijk in een categorie kan onderbrengen", aldus Pauwels in De Ochtend op Radio 1. Burgers willen de dader in een duidelijk hokje plaatsen om antwoorden te krijgen, politici proberen er electoraal mee te scoren. 

De aanslag en de dader in Maagdenburg vertonen veel elementen die normaal niet samenvallen. "Als je kijkt naar de etniciteit van de dader, dan denk je aan een profiel dat typisch gezien meer aansluiting zoekt bij islamextremisme", zegt Pauwels. "Maar als je naar de ideologie kijkt, dan zie je veel elementen die wijzen op rechts-extremisme."

De methode doet dan wel weer denken aan aanslagen in het verleden die door IS werden opgeëist. "Het gebruik van een voertuig als wapen is iets wat we vooral zien bij jihadistische aanslagen." Ook het doelwit zelf, een kerstmarkt, doet daaraan denken.

Onderzoekers en inlichtingen zien steeds vaker dat terroristen niet in één categorie passen. "Je ziet dat daders elementen uit verschillende extreme ideologieën gaan nemen en dan een soort eigen ideologie samenstellen. Je kan in veel gevallen niet meer spreken van één uniforme beweging."

De wereld van het extremisme verandert in sneltempo, Pauwels spreekt van een kantelpunt: "Het is moeilijk om alles in kaart te brengen en te duiden. In een aantal landen zien we bijvoorbeeld antioverheidsextremisme sterk opkomen. De vraag is of categorieën zoals 'links, 'rechts' en 'jihadisme' nog wel voldoen aan hoe de wereld van extremisme er vandaag uitziet."

Nog meer dan anders is het daarom gevaarlijk om snel conclusies te trekken. "In zaken als deze moet je het onderzoek echt afwachten. Heel vaak komen er nog dingen naar boven. Een radicaliseringsproces is heel complex", waarschuwt Pauwels.

Enkel afgaan op wat de dader op sociale media heeft geplaatst, geeft een erg beperkt beeld. "Er kunnen ook psychologische problemen of andere gebeurtenissen meespelen." 

Het is problematisch dat politici de speculatie rond het motief voeden, vindt Pauwels. "Samen met veiligheidsdiensten zouden ze net moeten uitleggen aan de bevolking dat het beeld van extremisme complex is."