Vrijwillig alternatief voor gedwongen opname in psychiatrie: "Positieve veranderingen, maar sector is niet klaar"

Een gedwongen opname in de psychiatrie, vroeger 'collocatie' genoemd, is een ingrijpende maatregel die opgelegd kan worden door een procureur of vrederechter.

Psychiater Kirsten Catthoor (ZAS Stuivenberg en voorzitter van de Vlaamse Vereniging voor Psychiatrie) verduidelijkt dat het meestal gaat over mensen met een psychose die de voeling met de realiteit kwijt zijn en daardoor een gevaar zijn voor zichzelf of anderen. Mensen met zelfmoordneigingen zijn een tweede belangrijke groep die bescherming tegen zichzelf nodig hebben.

"Ze komen binnen via de spoeddienst van een ziekenhuis, worden opgepakt door de politie omdat ze overlast veroorzaken, of hun huisarts oordeelt dat er sprake is van een gevaarlijke situatie", zegt Catthoor. In tegenstelling tot bij een internering gaat er dus niet noodzakelijk een misdrijf aan vooraf.

De wetgeving die de gedwongen opname regelt, dateerde al van 1990. "Ze was stigmatiserend en niet meer aangepast aan de huidige noden", vertelt Raf De Rycke, voorzitter van de Broeders van Liefde en voorzitter van de federale werkgroep die de nieuwe wet voorbereidde.

"Die stigmatiserende termen wegwerken was een eerste belangrijk punt", zegt hij. De wet spreekt nu niet meer over "geesteszieken" maar over "personen met een psychiatrische aandoening". Ook de term "gedwongen opname" verdwijnt. Dat wordt "een beschermende observatiemaatregel".

Patiënten zullen ook grondiger geëvalueerd kunnen worden voor er beslist wordt over een maatregel. De procureur kan een observatieperiode van maximaal 48 uur inlassen, zodat er een duidelijker beeld is van hun problematiek. "Dat had bijvoorbeeld kunnen helpen in de zaak Jonathan Jacob, die overleed in een politiecel", zegt dokter Catthoor.

"Bij sommige patiënten, zoals Jonathan Jacob, spelen er meerdere problematieken of er is ook sprake van drank- of druggebruik. Het zou daarom goed zijn om bij spoedgevallendiensten gesloten eenheden op te richten waar zij kunnen verblijven tijdens die observatieperiode. Urgentieartsen, anesthesisten en psychiaters kunnen daar makkelijker samenwerken voor verzorging én observatie."

De wet bevat ook een nieuwe maatregel: de vrijwillige behandeling onder voorwaarden. In plaats van een opname stemt de patiënt in met een behandelplan, waar de rechter voorwaarden aan kan verbinden zoals medicatie innemen of geen alcohol drinken.

Het is een tussenweg tussen een volledig vrijwillige behandeling en een gedwongen opname, en volgens dokter Catthoor het meest innoverende onderdeel van deze wet: "Justitie kan toezicht houden en tegelijk kunnen patiënten mee de regie in eigen handen houden. Het is voor hen een overwinning dat ze zelf keuzes kunnen maken."

Die vrijwillige behandeling kan terwijl de patiënt thuis woont, of in een verblijfsinstelling zoals een woonzorgcentrum of beschutte woonplaats. Ook dat is nieuw. "Hierdoor kan er meer zorg op maat geboden worden. De psychiatrie werkt de laatste jaren zo weinig mogelijk met opnames, maar bijvoorbeeld met mobiele teams aan huis, en op deze manier volgt de wet die aanpak", zegt De Rycke.

Een van de streefdoelen van de vernieuwde wet is het aantal gedwongen opnames te verminderen. In 2023 werden bijna 5.000 mensen gedwongen opgenomen, dat zijn er zo'n 60 procent meer dan in 2010 (cijfers Zorgnet Icuro). 

Er zijn in de maatschappij enkele mogelijk oorzaken voor die stijging, zo zijn er meer mensen met psychiatrische problemen en is er een grotere instroom van vluchtelingen met oorlogstrauma's. Maar De Rycke heeft ook aanwijzingen dat procureurs soms te snel kiezen voor een gedwongen opname. "Sommige mensen krijgen te horen dat ze opgenomen moeten worden. Maar als de vrederechter hun dossier later grondiger bekijkt, blijkt dat die beslissing toch teruggedraaid moet worden."

"De vernieuwde wet moet dat voorkomen door meer in te zetten op zorgvuldigheid en grondigheid. We zagen geregeld problemen met het geneeskundig verslag dat opgemaakt wordt bij het begin van de procedure. Dat bestond soms maar uit een paar woorden, en dan is het voor een procureur of rechter heel moeilijk om een duidelijk beeld te krijgen van de patiënt."

Er komt daarom een standaardmodel voor dat medisch verslag, en ook de mogelijkheid om mensen 48 uur te observeren moet bijdragen tot betere beslissingen.

Ook de koepel van (algemene en psychiatrische) ziekenhuizen, Zorgnet-Icuro, juicht de nieuwe wet toe. Topvrouw Margot Cloet wijst er wel op dat er in de psychiatrische ziekenhuizen grote bezorgdheid is over de observatieperiode van 48 uur.

"Wij vrezen ervoor dat rechters effectief van de mogelijkheid gebruik zullen maken om patiënten te laten observeren voor ze een beslissing nemen. Maar wij hebben daar geen personeel voor op overschot, laat staan dat ze opgeleid zijn", zegt Cloet.

Ze pleit ervoor om de wet in fases te laten ingaan: "Wij vrezen dat we anders hopeloos in procedures terechtkomen met advocaten en justitie die dingen van ons vragen waar we niet klaar voor zijn. De sector wil dit doen maar heeft niet de tijd gehad om zich goed te organiseren."

Volgens Raf De Rycke zal de uitvoering van de wet in de praktijk ook effectief in fases verlopen: "In de meeste regio's zullen er afspraken gemaakt worden tussen justitie en de zorgverleners over welke aspecten al toegepast kunnen worden en welke niet."