Eerste jaarrapport over klimaatrampen: klimaatverstoring bezorgde de wereld 41 extra hittedagen en minstens 3.700 doden

De wereld wordt warmer door de klimaatverandering, zowel op het land als boven de zee. Dat vergroot de kans op extreem weer. Dat weten we.

Maar het is veel moeilijker om te bepalen hoe groot de rol van de klimaatverandering op welbepaalde weerfenomenen is, bijvoorbeeld wanneer er in juli een hittegolf over ons land rolt. Ook vóór de klimaatverandering bestonden er immers al hittegolven. Daarom hebben klimatologen het doorgaans liever in het algemeen over een vergrote kans op bijvoorbeeld hittegolven en extreme neerslag.

Toch gaat het World Weather Attribution (WWA), een internationaal team van klimaatwetenschappers onder leiding van het Imperial College in London, sinds 2014 precies die uitdaging aan. Bij elke weerramp gaat het op zoek naar de vingerafdrukken van de klimaatverandering.

Dit jaar heeft het WWA voor het eerst ook een terugblik gemaakt op een volledig jaar. Het leest als een verslag van het leven op aarde bij de huidige klimaatopwarming van 1,3 graden Celsius.

2024 wordt wellicht het warmste jaar ooit gemeten. Daarin noteerde het WWA in het totaal 219 weerrampen. Voor 29 van die rampen hadden ze voldoende informatie om ze in detail te kunnen onderzoeken. De klimaatverandering bleek 25 van die 29 rampen verergerd te hebben.

De motor achter al die hitte- en droogtegolven, stormen en overstromingen is de opwarming van de Aarde. De atmosfeer is vandaag gemiddeld 1,3 graden Celsius warmer dan voor het tijdperk van de fossiele brandstoffen. Het voorbije jaar ging de temperatuur zelfs voor het eerst structureel door de symbolische grens van 1,5 graden Celsius.

Daardoor kreeg de gemiddelde mens in 2024, waar ook ter wereld, 41 hittedagen méér te verwerken dan vóór de klimaatverandering, berekende het WWA. Zo'n hittedag is even warm als de 10 procent warmste dagen in de periode 1991-2000.

Maar de gemiddelde mens bestaat natuurlijk niet. Het aantal extra hittedagen verschilt sterk van regio tot regio.

Vooral de ontwikkelingslanden en kleineilandstaten kregen veel extra hitte te verwerken. Net die landen zijn daar het minst tegen opgewassen, omdat bijvoorbeeld de nodige infrastructuur of fondsen ontbreken. Daarom trokken de kleine-eilandstaten begin deze maand nog naar de rechter in de grootste klimaatzaak tot nu toe.

De inwoners van Nauru, een eilandje van 21 vierkante kilometer groot in de Stille Oceaan, zijn het minst te benijden. Zij beleefden maar liefst 173 extra hittedagen door de klimaatverstoring, net geen half jaar dus.

België daarentegen scoort ver onder het gemiddelde met "slechts" 26 extra hittedagen.

Al die hitte veroorzaakte veel menselijk lijden. Alleen al de 25 klimaatrampen die het WWA van naderbij onderzocht, kostten 3.700 mensen het leven en joegen er miljoenen op de vlucht.

Dat is wellicht slechts een fractie van het werkelijke aantal klimaatslachtoffers in 2024, aangezien het WWA maar 29 van de 219 mogelijke klimaatrampen kon onderzoeken.

De dodelijkste van die klimaatrampen waren de overstromingen in Niger, Nigeria, Tsjaad, Kameroen en Soedan. Die kostten 2.000 mensen het leven. Maar zulke overstromingen dreigen daar het nieuwe normaal te worden, waarschuwt het WWA. Als de klimaatopwarming door de grens van de 2 graden breekt, kan zo'n extreme regenval al vanaf de jaren 2040 jaarlijks voorkomen.

Maar ook in het Westen vielen er klimaatslachtoffers. Zo kostte orkaan Helene in de Verenigde Staten het leven aan 230 mensen. Die orkaan, op Katrina na de hevigste in de voorbije 50 jaar, werd aangejaagd door de energie van het recordwarme oceaanwater. De klimaatverandering heeft die hoge watertemperaturen 200 tot 500 keer waarschijnlijker gemaakt.

Het is maar een greep uit alle voorbeelden die het WWA opsomt.

"Zo goed als elke hittegolf is warmer gemaakt én waarschijnlijker geworden door de klimaatverandering", schrijven de onderzoekers. "Het signaal is zo overduidelijk en zo verspreid over de hele wereld dat we dat met zekerheid kunnen zeggen."

Van de 16 onderzochte overstromingen, waaronder die in Valencia, waren er dan weer 15 duidelijk beïnvloed door de klimaatverandering. Slechts van eentje, die in de landen Afghanistan, Pakistan en Iran, konden de wetenschappers dat niet met zekerheid stellen omdat de klimaatmodellen onvoldoende resultaat opleverden.

Het WWA gaf ook zijn kijk op een andere belangrijke vraag die klimatologen bezig houdt: hebben we de ongeziene hitte van de voorbije 17 maanden in de eerste plaats te danken aan de klimaatverstoring? Of speelde toch vooral het weerfenomeen El Niño, waarvan we weten dat het tot hogere temperaturen kan leiden?

"In de eerste helft van 2024 droeg de sterke El Niño bij tot hoge oppervlaktetemperaturen wereldwijd, en meer en heviger extreem weer. Maar de invloed van El Niño is vaak overschat. Veel extreem weer werd in de media beschreven alsof het aangevuurd werd door El Niño, terwijl de klimaatverandering amper of niet vermeld werd", zegt het WWA.

"Uit de meeste van onze studies blijkt dat de klimaatverandering een grotere rol heeft gespeeld dan El Niño, ook voor de historische droogte in de Amazone. Dat strookt met het feit dat de invloed van de klimaatverandering die van natuurlijke weerfenomenen steeds meer overstijgt naarmate de planeet opwarmt."

"Alweer een vernietigend jaar vol extreem weer heeft aangetoond dat we niet goed voorbereid zijn op leven bij een klimaatopwarming van 1,3 tot 1,5 graden", besluit Julie Arrighi van het klimaatcentrum van het Rode Kruis. 

Daarom benadrukt het WWA dat alle landen ter wereld zich in 2025 beter moeten voorbereiden op klimaatrisico's om zo het aantal doden en de schade te beperken. Het stelt daarvoor een 4 puntenplan voor, zeg maar goede voornemens voor het nieuwe jaar:

• Sneller afstappen van fossiele brandstoffen om de verdere opwarming af te remmen,

• waarschuwingssystemen voor de bevolking verbeteren zodat er bijvoorbeeld minder doden vallen bij overstromingen, 

• het aantal hittedoden opvolgen en meteen communiceren aan de bevolking, zodat die beter ingelicht is,

• en ontwikkelingslanden meer klimaatgeld geven om zich te wapenen.

Alvast dat laatste, het klimaatgeld voor ontwikkelingslanden, stond hoog op de agenda van de voorbije VN-klimaatconferentie. Maar de ontwikkelingslanden kregen slechts een fractie toegezegd van de werkelijke noden.

"Elk hitterecord dat dit jaar sneuvelde, was niet gewoon een getal. Het ging gepaard met verloren mensenlevens en huishoudens", zegt Friederike Otto, hoofd van het WWA en klimatoloog aan het Imperial College in Londen.

"Toch worden er nog steeds nieuwe olie- en gasvelden geopend en zijn er wereldwijd nooit zoveel fossiele subsidies uitgekeerd als vandaag."

"We weten nochtans precies wat we moeten doen om te vermijden dat het nog erger wordt. De oplossingen zijn er al jaren. We hebben de kennis en de technologie om over te stappen van fossiele brandstoffen op hernieuwbare energie, een lagere energievraag en minder ontbossing."

Het gaat dan bijvoorbeeld om zonnepanelen, windturbines, warmtepompen en elektrische wagens.

"Doen we dat, dan maken we van de wereld een veiligere en stabielere plek", besluit Otto.