"Bij alles wat ik doe, vraag ik me af wat het kost": Mieke (47) is als alleenstaande ouder financieel kwetsbaar

“Bij alles wat ik ga doen, is de eerste vraag: wat kost het? Dus eigenlijk geeft alles stress.” Mieke Mons (47) is een alleenstaande moeder van 3 kinderen. Door psychische moeilijkheden is werken momenteel geen optie en leeft ze van een invaliditeitsuitkering.

Na haar scheiding, 10 jaar geleden, belandde ze in de armoede. Vandaag gaat het opnieuw beter, maar haar financiële situatie blijft haar stress geven: "3 kinderen opvoeden, dat betekent veel kosten: schoolboeken, die kleren waar ze elke keer opnieuw uitgroeien. Alle kosten die ze meebrengen, geven me een chronisch gevoel van stress. Het is altijd weer: lukt dat of niet?”

De financiële situatie van alleenstaande ouders, zoals Mieke, krijgt aandacht in het Jaarboek Armoede en Ongelijkheid van de Universiteit Antwerpen. De onderzoekers die daaraan meeschreven, baseren zich op de bevraging uit de Gezinsenquête van 2021.

In die enquête geven 7 op de 10 ouders met een maandelijks gezinsinkomen onder de 2.000 euro aan eerder moeilijk of zelfs heel moeilijk te kunnen rondkomen met het beschikbare gezinsinkomen.

1 op de 5 ouders geeft ook aan dat ze het zich niet kunnen veroorloven om jaarlijks een week op vakantie te gaan of dat ze een onverwachte uitgave van 1.100 euro niet met eigen middelen kunnen betalen.

Maar ook gezinnen met een iets groter gezinsinkomen (tot 4.000 euro) geven aan het vaak financieel moeilijk te hebben. Ook een groot deel van deze gezinnen geeft aan financieel niet op vakantie te kunnen of niet voorbereid te zijn op onverwachte kosten. 

Als we kijken naar de financieel kwetsbare gezinnen, dan valt het op dat het merendeel daarvan alleenstaande ouders zijn. Alleenstaande moeders in het bijzonder hebben het vaker moeilijk. Dat heeft verschillende oorzaken.

Kristien Nys is onderzoeker gezinswetenschappen aan de Odisee Hogeschool en schreef mee aan het Jaarboek Armoede. "Alleenstaande moeders hebben vaker een lager inkomen dan alleenstaande vaders. Ongeveer 37 procent van de alleenstaande moeders moet rondkomen met een inkomen van minder dan 2.000 euro per maand, vergeleken met 30,6 procent van de alleenstaande vaders. 

"Daarbovenop hebben alleenstaande moeders vaak een zwakkere positie op de arbeidsmarkt. Ze werken vaker deeltijds of in minder goed betaalde banen, wat hun financiële kwetsbaarheid vergroot." 

Na een relatiebreuk beschikken meer dan 4 op de 10 vaders en bijna 6 op de 10 moeders over een inkomen van minder dan 3.000 euro per maand. Dit toont aan dat relatiebreuken vaak leiden tot een grote inkomensdaling voor beide ouders, maar dat moeders extra benadeeld zijn. Toch geeft ook 1 op de 3 alleenstaande vaders aan het financieel moeilijk te hebben.

Toen Mieke scheidde van haar partner, waren de kinderen nog klein. Ze zijn opgegroeid in armoede en dat heeft vandaag nog gevolgen: "Ze weten dat ik mijn best doe voor hen en dat ik altijd alles wil doen voor ze, maar ze zijn nu groter en ze beseffen dat als ze dingen vragen dat dat best wel veel is, dus mijn kinderen zijn heel voorzichtig wat dat betreft."

Uit het Jaarboek blijkt ook dat een nieuwe partner ontmoeten na een breuk kan helpen om de financiële situatie opnieuw te verbeteren. Mannen 'herpartneren' sneller en vaker dan vrouwen, wat hen helpt om sneller financieel te herstellen.

Eens een nieuw samengesteld gezin gevormd is, duurt het gemiddeld wel nog 8 jaar voor het gezin het inkomensniveau bereikt van gezinnen die geen relatiebreuk gekend hebben. Een eenduidige verklaring van waarom het zolang duurt, is er niet. 

Veel van die nieuw samengestelde gezinnen geven wel aan dat zelfs wanneer het gezinsinkomen opnieuw dat van intacte gezinnen evenaart, ze zich er toch nog steeds anders bij voelen.

Kristien Nys: "Als je gaat kijken naar de subjectieve indicatoren, zoals 1 week vakantie of onverwachte kosten, dan zie je dat die samengestelde gezinnen ook na 8 jaar tot 2 keer zo vaak aangeven dat ze het moeilijk hebben om zulke dingen te financieren."

Het Jaarboek wijst ook op de relatie tussen financiële druk (stress) en persoonlijk welbevinden. Het gaat dan over het mentale welzijn (zelfbeeld, toekomstperspectief, sociale participatie) van de mensen die leven in een gezin in armoede.

Onderzoek toont aan dat het bij alleenstaande ouders vaak niet enkel gaat over de financiële kwetsbaarheid, maar dat ze op veel andere levensdomeinen ook kwetsbaarder zijn. 

Zo getuigt een alleenstaande moeder van 3 kinderen in het Jaarboek: "Ik had liever meer tijd en geld gehad om dingen te doen met de kinderen. Als alleenstaande gaat te veel tijd naar praktische zaken of zie je tegen uitjes op omdat het moeilijk handelbaar is om 3 kinderen te begeleiden. Er is ook geen financiële marge voor uitjes."

Ouders geven dus te kennen dat het dagelijks leven (te) duur is om bepaalde dingen met en voor de kinderen te kunnen doen. Niet alleen voor bijvoorbeeld vrije tijd, hulp en ondersteuning, maar ook om hen financieel een goed toekomstperspectief te bieden.

Ook Mieke (47) merkt dat haar kinderen de gevolgen dragen van opgroeien in armoede: "Mijn dochter is beginnen te werken toen ze 16 jaar was. Sindsdien spaart ze al haar geld en geeft amper iets uit. Ze wil nooit meer in de armoede belanden."

Daarnaast ervaren verschillende ouders een impact op sociaal vlak. Financieel gaat het sinds kort opnieuw wat beter met Mieke, maar een avondje uit blijft voor haar een uitdaging: "Afgelopen zondag ben ik naar een concertje geweest met vriendinnen. Ook zij hebben het financieel niet breed. Het was een enorm werk om alles af te spreken: waar zullen we eten, wat kost dat, geraken we daar zonder auto? En ook tijdens de avond zelf denk je de hele tijd na over hoeveel drankjes je kan bestellen. Ik was uitgeput nadien en had heel de nacht nachtmerries over rekeningen die ik niet kon betalen." 

Volgens de onderzoekers in het Jaarboek zijn structurele maatregelen nodig om de mensen in de laagste inkomensklasse te ondersteunen. Dat moet op verschillende vlakken gebeuren.

Onderzoeker Kristien Nys: "Denk maar aan betaalbare woningen, de beschikbaarheid en betaalbaarheid van de kinderopvang, gezondheidszorg, extra gezinsbijslagen, maar ook alle aspecten van mobiliteit. Het gaat eigenlijk over alles waardoor we ervoor zorgen dat ouders kunnen gaan werken."

Dat bevestigt ook Mieke, die zelf momenteel niet werkt, maar ook in haar omgeving ziet hoe moeilijk het is voor mensen in armoede om werk te vinden: "Als je dagelijks in chronische stress zit door te weinig inkomen, dan kun je heel veel dingen niet meer doen, omdat je geen ademruimte meer over hebt."

Dat betekent dat je zo hard bezig bent met het regelen van je financiën, dat je geen mentale ruimte meer hebt om jezelf te ontwikkelen, om een opleiding te doen of om op zoek te gaan naar werk. De mensen in armoede die ik ken, willen allemaal wel werken, maar hebben allemaal een drempel waardoor het niet lukt."

Vlaams minister voor Armoedebestrijding Caroline Gennez (Vooruit) zegt dat de Vlaamse regering armoede wil blijven bestrijden op alle fronten. “Daarom investeren we met deze Vlaamse regering fors in betaalbare zorg, onderwijs en wonen. Met meer dan 6 miljard voor de bouw en renovatie van sociale woningen, lagere schoolfacturen voor praktijkrichtingen en gezonde maaltijden op school zetten we belangrijke stappen in het betaalbaar houden van het leven van vele Vlamingen."

"Uit de studie blijkt ook dat vooral alleenstaande moeders het risico lopen om in armoede te belanden. Een job is nog altijd de beste garantie tegen armoede, maar alleenstaande ouders kunnen niet altijd terugvallen op een uitgebreid netwerk. Daarom is het zo belangrijk dat we deze legislatuur 200 miljoen euro extra investeren in de kinderopvang, en daarbij vooral inzetten op duizenden extra inkomensgerelateerde – en dus goedkopere – plekken.”