De laatste gok van Hitler, die in zijn gezicht ontplofte: 80 jaar geleden begon het Ardennenoffensief

De Slag om de Ardennen, het Ardennenoffensief, the Battle of the Bulge of het Von Rundstedtoffensief: de geschiedenis heeft vele namen gegeven aan de operatie die nazi-Duitsland 80 jaar geleden lanceerde in het Groothertogdom Luxemburg en de provincie Luxemburg, in een poging nog één keer terug te slaan tegen de geallieerde legers in het westen.

Sinds de landing in Normandië op 6 juni 1944 hadden die grote delen van West-Europa bevrijd en stonden ze aan de poorten van nazi-Duitsland zelf. Met een grootschalig offensief wou dictator Adolf Hitler hen alsnog terugdringen of minstens een zware slag toebrengen. Het werd een gok die voor hem verkeerd zou uitdraaien en die tot een van de bloedigste episodes in heel WO II zou leiden.

BEKIJK - Hoe verliep het Ardennenoffensief van begin tot einde? Ontdek het in deze korte documentaire (ondertitels in het Engels):

In december 1944 was de toestand van nazi-Duitsland hopeloos. Een half jaar na D-day waren de Duitsers verdreven uit België en Luxemburg, bijna heel Frankrijk en het zuiden van Nederland.

Bovendien had het Rode Leger hen aan het oostfront teruggedreven uit de Sovjet-Unie en een groot deel van Polen. De Duitse legers hadden zich ook uit de Balkan moeten terugtrekken, nadat hun bondgenoten daar van kamp waren veranderd.

Intussen namen de geallieerde bombardementen op Duitsland in hevigheid toe. De grote meerderheid van de Duitsers – militairen en burgers – verlangde niets anders dan het einde van de oorlog, die steeds meer dood en ellende voor henzelf bracht.

Hitler had eerder gezegd dat als de geallieerde landing in West-Europa zou lukken, de oorlog voor Duitsland verloren zou zijn. Toch zag hij redenen tot optimisme. 

Zowel in het oosten als het westen hadden de geallieerden de grens met nazi-Duitsland overschreden, maar door de felle Duitse tegenstand waren ze niet ver geraakt.

Aan het westfront was Aken de enige grote stad in Duitsland in geallieerde handen. Intussen maakten die geallieerden enkele zware fouten, zoals de aanval bij Arnhem die op een complete mislukking uitdraaide. Dat was de legerleiding van nazi-Duitsland niet ontgaan.

Ook het oostfront was tot stilstand gekomen, behalve in Hongarije waar de Sovjet-Unie Boedapest bedreigde. Zelfs Warschau was nog altijd niet bevrijd. Het Rode Leger leek op adem te moeten komen van de enorme inspanningen van de voorgaande maanden.

Intussen werkte de Duitse wapenindustrie op volle toeren en moesten honderdduizenden Duitsers extra naar het leger. De nazi’s eisten steeds meer mannen op die eerder waren vrijgesteld omdat ze in de industrie of elders werkten. 

Bovendien werden troepen uit de marine en de luchtmacht opgeleid om op het land te vechten. In korte tijd waren zo dertig nieuwe infanteriedivisies tot stand gekomen, plus heel wat bijkomende pantsertroepen.

Hitler achtte de tijd gekomen om opnieuw in de aanval te gaan. Sinds de enorme Slag bij Koersk in de zomer van 1943 hadden zijn legers geen groot offensief meer gevoerd.

Op 16 september 1944 riep hij onverwachts zijn voornaamste militaire medewerkers bijeen in zijn hoofdkwartier. "Ik heb een gewichtige beslissing genomen, ik ga over tot een tegenaanval", zei Hitler (die de gewoonte had over zijn legers te spreken in de eerste persoon enkelvoud). Hij stapte naar een kaart en wees de Ardennen aan: "En wel hier, in de Ardennen, met als doelwit Antwerpen."  

De Ardennen waren moeilijk toegankelijk en leken nazi-Duitsland eens te meer de gelegenheid te geven om een numeriek superieure vijand te verslaan. In mei 1940 had het de geallieerden al verrast door via de Ardennen naar Frankrijk door te stoten en zo een grote overwinning te behalen.

De geallieerde aanwezigheid in de Ardennen beperkte zich eind 1944 tot enkele Amerikaanse divisies, want daar was het vrij stil. De strijd concentreerde zich meer ten noorden (rond Aken) en ten zuiden (bij de Saar). De Ardennen waren de plek waar Amerikaanse militairen even konden bekomen van de strijd en waar jonge collega's hun eerste oorlogservaring opdeden.

Het plan van Hitler bestond erin om door een massale aanval vanaf de grens tussen Monschau in Duitsland en Echternach in het Groothertogdom Luxemburg bliksemsnel door te dringen tot de Maas, die over te steken en dan op te rukken naar Antwerpen.

De haven van Antwerpen was voor de geallieerden dé draaischijf geworden om troepen en materieel aan te voeren. Als de Duitsers die opnieuw konden innemen, zou hen dat een groot strategisch voordeel opleveren.

Door Antwerpen te veroveren, zouden de Duitsers bovendien een bres in de geallieerde legers kunnen slaan en die in twee splitsen. Door vervolgens vanuit Nederland de legers in het noorden aan te vallen, zouden ze die kunnen insluiten en vernietigen.   

Dit hele plan was voor nazi-Duitsland een enorm risico omdat het zijn laatste middelen in de weegschaal wierp. De geallieerden beschikten over vrijwel onbeperkte reserves, óók als het offensief een succes zou worden.

Niet iedereen was daarom even enthousiast over het plan. Generaals Model en Von Rundstedt (naar wie het offensief is vernoemd onder een van zijn vele namen) vonden het onhaalbaar en wilden liever kleinere operaties uitvoeren. Ze stelden Hitler alternatieve plannen in die zin voor, maar de Führer bleef het groot zien en wilde van geen wijken weten.

Hitler hoopte dat hij met het Ardennenoffensief de geallieerden een zodanig zware slag kon toedienen dat ze bereid zouden zijn over vrede te praten. Bovendien rekende hij op – volgens hem – groeiende verdeeldheid tussen enerzijds de westerse mogendheden en anderzijds de Sovjet-Unie.

De Britten en Amerikanen zouden toch niet toelaten dat Oost- en Midden-Europa communistisch werd? Pure wishful thinking: de geallieerde leiders waren bereid hun geschillen ondergeschikt te maken aan de totale overwinning op nazi-Duitsland.

Het plan voor het offensief werd met de gebruikelijke Duitse Gründlichkeit uitgevoerd. Liefst 68 divisies werden in stelling geplaatst. 775 tanks werden ingezet, waaronder de 70 ton zware Königstiger, een van de zwaarste tanks ooit. Voor die tanks en andere voertuigen was echter weinig brandstof. Ook de toegekende munitievoorraden waren beperkt.

Omdat het succes afhing van de verrassing, moest de hele operatie worden geheimgehouden. Daarin slaagden de Duitsers wonderwel. Een voordeel was dat de troepen waren gelegerd in de Eifel (de Duitse kant van de Ardennen). In de dichte bossen daar konden ze zich gemakkelijk verbergen voor vijandelijke verkenningsvliegtuigen. 

De Duitsers maakten ook geen gebruik van de radio. Een groot aantal radioberichten zou aandacht opwekken. Ze realiseerden zich intussen ook dat de geallieerden hun befaamde Enigma-codes al een tijd konden ontcijferen. Daarom werden de bevelen doorgegeven via koeriers. Via de radio werden wel valse berichten verspreid.

De operatie kreeg aanvankelijk de naam Wacht am Rhein om de indruk te geven dat het doel was de Rijn te verdedigen. Later werd die veranderd in Herbstnebel (herfstnevel). Iedereen die van de plannen op de hoogte werd gesteld, moest een eed van geheimhouding afleggen. Op indiscreties stond de doodstraf. 

Iedereen werd zo laat mogelijk verwittigd van de operatie. De divisiecommandanten vernamen de orders pas op 8 december, de troepen zelf amper enkele uren voor ze zouden aanvallen. Die laattijdigheid leidde hier en daar tot problemen bij de voorbereidingen.

Strikt geheim was ook de inzet van speciale SS-troepen die met Amerikaanse uniformen in Amerikaanse voertuigen zouden worden uitgestuurd om de Amerikaanse troepenbewegingen in de war te sturen.

Hoe dan ook beseften Hitler en zijn generaals dat nazi-Duitsland zijn laatste kaarten aan het spelen was. Werkelijk alles moest meevallen om het offensief te doen slagen. Bij tegenslag zou geen nieuwe kans volgen.

Aanvankelijk wou Hitler het offensief al eind november inzetten, maar dat werd een paar keer uitgesteld. Nazi-Duitsland moest onder meer rekenen op slecht en bewolkt weer omdat de geallieerden dan hun superieure luchtmacht niet tegen de Duitsers konden gebruiken.

Op 16 december 1944 was het eindelijk zo ver. Om 5.30 uur in de ochtend openden Duitse kanonnen tussen Monschau n Echternach een spervuur op de geallieerden, over een front van zowat 100 kilometer van noord naar zuid. Onder de dekmantel van dichte mist, konden zowat 200.000 Duitse troepen het gebied vervolgens binnentrekken. Nazi-Duitsland deelde zijn laatste dolkstoot uit.

Het verrassingselement werkte: de Amerikanen waren in de minderheid en werden volledig overrompeld. Onder de geallieerden heerste de grootste verwarring en chaos. De SS-troepen die in Amerikaanse legeruniformen opdoken, gaven aanleiding tot verhalen die wantrouwen en miscommunicatie verder in de hand werkten. Ook een groep Duitse parachutisten die achter de frontlinies landden, vergrootte de paniek.

In de dagen die volgden, slaagden de Duitsers er in diep in de Ardennen door te stoten. Dat lukte niet overal. In het noorden en het zuiden van de frontlijn ging dat moeizaam. Onder meer de heuvelrug bij Elsenborn bleef in handen van de Amerikanen. Door het midden lukt het de Duitsers wel en raakten ze bijna tot aan de Maas in Dinant. Op het terrein gaf dat een uitstulping of bulge, waardoor het offensief in het Engels later de naam Battle of the Bulge kreeg.

Toch ging lang niet alles volgens plan voor de Duitsers. Een uitputtingsslag konden ze niet winnen, dus was behalve het verrassingselement snelheid cruciaal om het offensief te doen slagen. Zo moesten ze volgens hun strikte tijdschema al na 4 dagen de Maas oversteken om daarna verder door te stoten naar Antwerpen, het einddoel.

Die opmars verliep evenwel te traag, onder meer door logistieke problemen. Zo moesten de Duitsers onderweg absoluut brandstofdepots van de geallieerden kunnen innemen, maar dat lukte onvoldoende. Bovendien hielden de Amerikanen op plekken als Sankt Vith langer dan gepland of gedacht stand, waardoor ze de opmars van de Duitsers verder konden afremmen.

Ook de inname van Bastenaken liep niet volgens plan. Die stad was een belangrijk logistiek knooppunt waar verschillende wegen samenkwamen. De controle veroveren, was daarom van groot strategisch belang. Dat beseften ook de Amerikanen. Hoewel ze de opmars van de Duitsers niet konden stoppen, slaagden ze er op 19 december nog snel versterkingen onder leiding van generaal McAuliffe te sturen. De Duitsers konden de stad een dag later omsingelen, maar niet veroveren.

In de hoofdkwartieren van de geallieerden zat de leiding intussen niet stil. Nadat het stof van de verrassing en de chaos was gaan liggen, hergroepeerden ze hun troepen in sneltempo.

De Britse generaal Montgomery verplaatste vanaf 19 december troepen en ook de Amerikaanse bevelhebber Eisenhower stuurde massaal militairen en materieel. Tegen Kerstmis was het aantal geallieerde militairen in de Ardennen aangegroeid van ongeveer 80.000 Amerikanen tot zowat 500.000 militairen uit verschillende landen.

Ook het weer zat de geallieerden mee. Na enkele dagen van bewolkt en mistig weer, begon de hemel vanaf 23 december op te klaren. Hierdoor konden ze hun gevechtsvliegtuigen eindelijk inzetten om de Duitsers vanuit de lucht te bestoken. De Luftwaffe was niet in staat hierop een antwoord te bieden wat de geallieerden een groot voordeel gaf.

Het terrein van de Ardennen zelf begon stilaan ook in het nadeel van de Duitsers te spelen. Doordat het zo onherbergzaam was, waren de grote wegen van groot belang om troepen snel te kunnen verplaatsen. Omdat de Duitsers die onvoldoende in handen kregen, moesten ze hun opmars via kleinere en minder geschikte wegen voortzetten.

Dat neemt niet weg dat de gevechten op vele plekken hevig waren, niet het minst rond Bastenaken. Sinds de omsingeling op 20 december, lagen de stad en de Amerikaanse militairen die erheen waren gestuurd onophoudelijk onder vuur. Toen de Duitsers de overgave van de Amerikanen eisten, kregen ze van McAuliffe het legendarische antwoord "Nuts!" (vrij vertaald: loop naar de maan).

Op kerstavond en Kerstmis zelf gingen de gevechten onverminderd voort, maar een dag later slaagden troepen van generaal Patton erin de omsingeling van Bastenaken vanuit het zuiden te doorbreken. Het beleg van de stad was voorbij. Hoewel de gevechten bleven duren, was dit een grote morele opsteker voor de geallieerden én een zware tegenslag voor de Duitsers.

Ook elders aan het front boekten de geallieerden die tweede kerstdag beslissende vooruitgang. Zo slaagden de Amerikanen erin de Duitsers finaal tot staan te brengen nabij Dinant. Dichter bij de rivier zouden ze niet geraken. Die ook oversteken, gebeurde nooit. Een dag later, begon hun aftocht.

Voor de meeste generaals van Hitler was dan al lang duidelijk dat het Ardennenoffensief geen enkele kans op slagen meer had. Zelf had de Führer wat meer tijd nodig om tot die conclusie te komen.

Met Operatie Bodenplatte, een laatste grootschalige luchtaanval, probeerden de Duitsers op nieuwjaarsdag nog zonder succes tegen te prikken. Ook de zogenoemde Operatie Nordwind in de Elzas kon het tij niet meer keren.

In de dagen en weken die volgden, slaagden de geallieerden erin de Duitsers stukje bij beetje terug te drijven. Tegen het einde van januari lag het front weer waar het op 16 december allemaal was begonnen. Het Ardennenoffensief as such was voorbij.

Geen bruggenhoofd aan de Maas, geen oversteek van de rivier, geen wig tussen de geallieerden en vooral geen inname van Antwerpen: voor nazi-Duitsland was het hele Ardennenoffensief een slag in het water. Sterker nog: het regime van Hitler kwam er fataal verzwakt uit.

De menselijke tol was groot. Het is moeilijk om precieze cijfers op het aantal slachtoffers te kleven, maar geschat wordt dat zowel aan Duitse als aan geallieerde zijde tot 100.000 militairen stierven, gewond geraakten of vermist geraakten. Die aantallen maken het Ardennenoffensief tot een van de bloedigste operaties van heel WO II.

Ook de bevolking bleef niet gespaard. Naar schatting 3.000 tot 5.000 burgers verloren het leven. Het Ardennenoffensief bracht bovendien een gigantische vluchtelingenstroom op gang. Tot wel 100.000 mensen trokken in allerijl op de loop, dit tijdens een van de koudste winters in tijden.

Voor velen was het niet makkelijk om nadien de draad zomaar weer op te pikken. Verschillende steden waar zwaar was gevochten, lagen compleet in puin. Niet alleen van Bastenaken en Sankt Vith bleef nauwelijks iets over, ook in plaatsen als Stavelot en Houffalize stond nauwelijks nog een gebouw recht (soms als gevolg van grootschalige geallieerde bombardementen).

Tijdens het Ardennenoffensief zijn ook oorlogsmisdaden gepleegd. Een van de meest beruchte was het Bloedbad van Malmédy op 17 december 1944. Daarbij verzamelden de Duitsers gevangengenomen Amerikaanse militairen in een veld waarna ze het vuur openden. 84 mannen werden geëxecuteerd. Anderen deden alsof ze dood waren en konden later ontkomen.

Gebeurtenissen als deze bewogen ook sommige geallieerde militairen tot oorlogsmisdaden tegen Duitse krijgsgevangenen, al wordt aangenomen dat dit in mindere mate gebeurde. Overigens ontsnapten ook gewone burgers niet aan terreur en executies.

Nazi-Duitsland had met het Ardennenoffensief al zijn mensen en middelen ingezet en was op dit punt in de oorlog niet meer in staat om de verliezen goed te maken. Dit in tegenstelling tot de geallieerden en zeker de Amerikanen die op (schijnbaar) onuitputtelijke reserves konden bogen.

Bovendien had alle focus op het Ardennenoffensief de operaties aan het oostfront ondermijnd. Dat stond er al slecht voor en was nu nog meer verzwakt. De Sovjet-Unie zette niet veel later een groot offensief in terwijl ook de geallieerden in het westen bleven oprukken.

Met het Ardennenoffensief had Hitler gegokt en verloren. De uiteindelijke nederlaag van nazi-Duitsland was nu onvermijdelijk.

BEKIJK - Twintig jaar geleden wijdde "Histories" een uitzending aan het Ardennenoffensief, daarbij vertelden verschillende getuigen die het zelf hadden meegemaakt hun verhaal: