Euforie maar ook onzekerheid bij Koerden in Syrië: "Angst voor de door Turkije gesteunde milities is groot"

Afgelopen weekend klaarden de Syrische rebellen, onder leiding van het islamitische Hayat Tahrir al-Sham (HTS), wat de afgelopen 13 jaar onmogelijk leek. Na 53 jaar is er een einde gekomen aan het dictatoriale bewind van de Assad-familie.

Dat het snel is gegaan in Syrië, is een understatement. Op 12 dagen tijd deden de rebellen Aleppo, Hama, Homs en uiteindelijk Damascus vallen. Op sociale media was te zien hoe Syriërs op straat dansten terwijl vrijheid werd gescandeerd. Symbolen van het regime werden uit het straatbeeld gehaald. Families verscheurd door de burgeroorlog werden na jaren herenigd.  

De euforie is groot, ook onder de Koerdische gemeenschappen in het noorden van het land. “In de straten van Aleppo zie ik de geest van het verzet die ik vroeger zag door de ogen van mijn familie en mijn omgeving”, stuurt de fotografe Zahra (een schuilnaam) in een bericht vanuit de provincie.  

De revolutie leeft, klinkt het. “Dit is een droom die uitkomt: het Assad-regime is gevallen en de gevangenen zijn vrijgelaten uit de gruwelijke overheidsgevangenissen.”

Ahmed (ook een schuilnaam), een Koerdische vertaler uit Qamishli in het noordoosten van Syrië, deelt de vreugde. “Net als de andere gemeenschappen in Syrië hebben ook de Koerden lang op deze dag gewacht. Wij zijn ongelooflijk blij. Een tijdperk van onderdrukking en mensenrechtenschendingen lijkt eindelijk ten einde te komen.”

Tegelijkertijd waarschuwt Zahra voor grote onzekerheid die de nieuwe situatie met zich meebrengt. “De situatie in Syrië is wankel. Het is moeilijk te voorspellen wat er zal gebeuren.”

“Er heerst angst binnen onze gemeenschap voor wat nu zal volgen”, zegt ook Ahmed. “We weten niet wat voor een regime er nu geïnstalleerd zal worden. Er worden volop gesprekken gevoerd over de machtsoverdracht, maar tot nu toe zijn de Koerden nauwelijks genoemd.”

Het is nog onduidelijk hoe de Koerdische milities zich zullen positioneren binnen de nieuwe machtsverhoudingen. In het noordoosten zijn vooral de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF), een verzameling van Koerdische en Arabische eenheden, aan de macht. Die worden op hun beurt geleid door de Syrisch-Koerdische Volksbeschermingseenheden (YPG).  

Hoewel er momenteel sprake is van coördinatie tussen HTS en de YPG, voeren de oppositietroepen van het door Turkije gesteunde Syrisch Nationaal Leger (SNA) al dagen dagen aanvallen uit op Koerdische posities.

De SNA-rebellen konden zondag de controle veroveren op grote gebieden bij de stad Manbij, een regio die eerder onder Koerdisch bestuur stond. Volgens het Syrisch Observatorium voor de Mensenrechten zijn bij de gevechten 26 doden gevallen, aan beide kanten van het front.  

Volgens Zahra hebben de Koerden in Syrië zich de afgelopen jaren moeten verzetten tegen een gecombineerde dreiging van het Assad-regime en Turkije, dat zich verzet tegen de Koerdische onafhankelijkheidsbeweging in Noord-Syrië. "Maar nu zijn de kaarten opnieuw geschud. De angst is groot, vooral nu het SNA de regio binnenkomt", zegt ze.

De recente clashes in Manbij illustreren de onderhuidse spanningen die het conflict in Noord-Syrië kenmerken. Die spanningen kwamen ook tot uiting toen Aleppo eind november viel en het door Turkije gesteunde SNA gebruik maakte van het momentum om de noordelijke stad Tel Rifaat en omliggende dorpen te veroveren op de YPG.

Dat na de verrassingsaanval van HTS duizenden Koerden meteen op de vlucht zijn geslagen, komt dus als geen verrassing. Het trauma bij de Koerdische gemeenschap is groot, de wonden zijn nog vers.

Veel van die angst gaat terug naar wat er 6 jaar geleden in Afrin is gebeurd, een Koerdische enclave in het noordwesten van Syrië. Zowel Zahra als Ahmed, geboren en getogen in Afrin, zijn in 2018 moeten vluchten toen het gebied onder Turkse controle viel.  

Tijdens een 2 maanden durend offensief, genaamd Operatie Olijftak, probeerden Turkse troepen en het SNA de YPG-strijdkrachten te verdrijven. Het offensief dat door het Turkse leger gelanceerd werd was naar eigen zeggen bedoeld om de regio van "Koerdische terroristen" te zuiveren. Daarbij vielen talloze burgerslachtoffers en raakten honderdduizenden Koerden ontheemd.  

Zowel de VN als verschillende mensenrechtenorganisaties rapporteerden mensenrechtenschendingen in de regio. Het ging onder meer over willekeurige detenties, gedwongen verdwijningen en plunderingen van eigendommen. De feiten werden, volgens Amnesty International, vooral gepleegd door de geallieerde Syrische milities van het SNA. De ngo eiste dat Turkije een einde moest maken aan de mensenrechtenschendingen.

Voor veel Koerden, onder wie Zahra en Ahmed, was dat de start van een reeks gedwongen verplaatsingen. “We moesten ons thuisland verlaten en verhuisden naar het Al-Shahbagebied waar ik verder werkte als fotograaf en de leefomstandigheden van de ontheemden vastlegde. Anderhalf jaar geleden zijn mijn man, mijn kinderen en ik naar Aleppo getrokken.”

Ook Ahmed en zijn familie zijn in 2018 gevlucht en hebben zich na verschillende gedwongen verplaatsingen uiteindelijk gevestigd in Qamishli, dat door YPG gecontroleerd wordt.  

Ahmed blijft, ondanks de onzekerheid, hoopvol. “Tot nu toe zijn er geen schendingen gemeld door HTS. In Aleppo wonen nog altijd zo’n 200.000 Koerden. Ik heb regelmatig contact met vrienden en familie in de stad. Zij vertellen me dat de situatie voorlopig rustig is en dat alles goed verloopt.”

Wat de toekomst zal geven, is afwachten. “Het is moeilijk omdat we niet weten waarop we ons moeten voorbereiden. Maar met wat we de afgelopen week hebben gezien, lijkt alles mogelijk.”

“Voor mijn kinderen en voor het Syrische volk hoop ik op een toekomst met vrede, stabiliteit, gelijkheid en veiligheid. We zijn de oorlog, de mensenrechtenschendingen en de economische crisis beu. We zijn volledig uitgeput, we snakken naar rust.”

Volgens Ahmed is steun van buitenaf cruciaal om die stabiliteit te bereiken. “Wanneer een regime valt, belandt een samenleving vaak in chaos en instabiliteit. Maar Syrië verkeert al 13 jaar in deze situatie. We hopen op een nieuw hoofdstuk waar de rust en vrede wederkeert. En dat hangt niet alleen van ons af. Turkije, Iran, Rusland... Buitenlandse actoren dragen een grote verantwoordelijkheid in deze crisis. De oplossing ligt ook in hun handen.”

Zahra blijft terughoudend, ook ten aanzien van HTS. "Ik voel een zekere angst voor de verschillende groepen, waaronder HTS. In het verleden heeft niemand echt aan de kant van de Koerden gestaan, en dat heeft ons wantrouwig gemaakt. Ik vraag me af of deze facties bereid zullen zijn onze rechten te erkennen."

“Mijn familie en ik willen niet dat de geschiedenis zich herhaalt en dat onze identiteit uitgewist wordt”, zegt ook Zahra. “Er moet een einde komen aan de gedwongen verplaatsing van de Koerdische bevolking. We willen kunnen terugkeren naar onze thuis, Afrin, zonder vervolgd te worden op basis van onze identiteit.”