Symbolische mijlpaal komt dichter: "Eerste ijsvrije dag in Noordelijke IJszee kan al in zomer 2027"

Wordt het beeld van een ijsbeer op de (schijnbaar) oneindige ijsvlakten van de bevroren Noordelijke IJszee nog sneller dan aangenomen verleden tijd? 

Alexandra Jahn (University of Colorado Boulder) en Céline Heuzé (University of Gothenburg) hebben met hun onderzoeksteams voor het eerst computermodellen ingeschakeld om na te gaan wanneer de Noordelijke IJszee (of Arctische Zee) voor het eerst een dag ijsvrij zou kunnen zijn.

Voor alle duidelijkheid: wetenschappers spreken over een 'ijsvrije' Noordelijke IJszee bij minder dan 1 miljoen vierkante kilometer zee-ijs. Maar de trend is heel duidelijk. Dat toont ook onderstaande grafiek met satellietdata van de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA.

De verticale kolom geeft de oppervlakte weer in miljoen vierkante kilometer, terwijl de horizontale lijn als tijdlijn fungeert. De grafiek geeft telkens het jaarminimum in de maand september mee. 

Het afsmelten van het drijfijs in de Noordelijke IJszee gaat bijzonder snel. De voorbije decennia is er elke 10 jaar ongeveer 12,4 procent van de gemiddelde oppervlakte verdwenen. Elk jaar is er gemiddeld 77.000 vierkante kilometer zee-ijs verloren gegaan, het equivalent van 2,5 keer België. 

In de maand september, na het einde van de zomer op het noordelijk halfrond, is de oppervlakte doorgaans het kleinst, vooraleer ze tijdens de winter weer aangroeit. 

De voorbije maand september kromp het zee-ijs in de Noordelijke IJszee tot een oppervlakte van 4,28 miljoen vierkante kilometer zee-ijs. Dat is de op 6 na kleinste oppervlakte sinds het begin van de metingen in 1979. De 7 slechtste jaren in de reeks van 46 vallen allemaal tussen 2012 en 2024, meldt het National Snow and Ice Data Center . Of nog: de 18 poverste scores vielen allemaal in de voorbije 18 jaar.

Terwijl eerdere studies focusten op de eerste volledige ijsvrije maand (die zou ergens in de jaren 30 vallen), ging deze studie specifiek over een ijsvrije dag. "We willen daarop voorbereid zijn", zegt Heuzé daarover. Heuzé en Jahn gebruikten meer dan 300 verschillende computersimulaties.

De meeste modellen geven een eerste ijsvrije dag in de jaren 30, maar sommige schatten in dat het nog voor 2030 zo ver zal zijn. Enkele modellen houdt het zelfs op 3 jaar of 4 jaar vanaf nu. Een pessimistische optie misschien, maar de onderzoekers benadrukken dat een reeks extreme weergebeurtenissen een oppervlakte tot 2 miljoen vierkante kilometer zee-ijs heel snel kan doen afsmelten. 

Het gaat dan om bijvoorbeeld een ongewoon warme winter, gevolgd door een bovengemiddeld warme lente, waardoor er zich veel minder zee-ijs zou kunnen vormen. Die extreme omstandigheden (de zogenoemde rapid loss events) zijn de voorbije jaren al voorgevallen, met bijvoorbeeld een buitengewoon zachte lente in 2022. "We weten dat door de klimaatopwarming zulke weersextremen vaker zullen voorkomen", zegt Heuzé. 

"Ik ben hier niet echt van geschrokken, al is de timing opmerkelijk", vertelt glacioloog Stef Lhermitte (KU Leuven) aan VRT NWS. "Het bevestigt hoe hard de polen aan het veranderen zijn. We gaan naar minder en minder zee-ijs, en misschien gaat het nog wel sneller dan we dachten. Natuurlijk gaat het wel om een minderheid van de modellen."  

Een ijsvrije Noordelijke IJszee zal een absolute mijlpaal zijn in onze moderne geschiedenis, maar dan wel een negatieve met grote gevolgen voor de natuur, het klimaat en de mens.

Want als het gigantische witte schild van zee-ijs verder krimpt en uiteenvalt, zal het het invallende zonlicht niet meer (of veel minder efficiënt) terugkaatsen. Het donkerder oceaanwater dat in de plaats komt van het ijs, zal de zonnewarmte makkelijker absorberen. Daardoor zal het smeltproces nog versneld worden.

Dat kan windpatronen veranderen, én stromingen in de zee. Die zullen op hun beurt weerpatronen veranderen. "Het (noordelijke zee-ijs, red.) is een heel belangrijke parameter in ons klimaatsysteem, dus als dat verandert, zal dat zeker zijn invloed hebben", zegt Lhermitte. 

Ook voor de ijsbeer, die nu al erg onder druk staat door de klimaatopwarming, is het proces slecht nieuws. Maar ook zoöplankton zal een grote impact ondervinden. 

Het goede nieuws is dat de mens het nog altijd voor een groot deel in handen heeft. Hoe minder broeikasgassen de wereld gaat uitstoten de komende jaren, hoe langer het zal duren eer de Noordelijke IJszee voor een langere periode (en eventueel permanent) ijsvrij zal worden. 

Meer lezen? De bevindingen van de studie zijn verschenen in het vakblad Nature Communications .