"We raken ze waar het pijn doet, in de portemonnee": bijna 2.000 verdachten kochten proces af via omstreden 'afkoopwet'

Een eerste vaststelling na een blik op de cijfers: het aantal dossiers waarin de afkoopwet wordt toegepast lijkt de afgelopen jaren niet erg te schommelen. "Na de invoering ervan in 2011 zagen we eerst een stijging, nu wordt de wet toegepast door alle parketten en blijft het stabiel", duidt ook Kristof Lammens, magistraat bij het parket-generaal in Antwerpen. 

De afkoopwet of 'verruimde minnelijke schikking' maakt het parketmagistraten mogelijk om verdachten voor te stellen een grote som geld te betalen. In ruil daarvoor vervalt 'de strafvordering': de verdachten worden niet meer vervolgd en er komt geen proces. 

Sinds 2011 schikten er 1.847 verdachten. De cijfers voor de periode 2011-2016 zijn niet opgenomen in de grafiek, er zijn geen jaarcijfers, enkel globale cijfers: 1.006 schikkingsdossiers, voor een schikkingsbedrag van 102 miljoen euro. 

Het aantal dossiers in 2017 lag relatief laag omdat er terughoudendheid was bij de parketten om de wet toe te passen. In 2016 oordeelde het Grondwettelijk Hof de 'afkoopwet' namelijk ongrondwettelijk, want er zou te veel willekeur zijn. Sindsdien moet een onafhankelijke rechter bekijken of het overeengekomen bedrag wel volstaat en de schikking dus 'bezegelen'. 

De schikkingsbedragen hangen af van specifieke dossiers. Zo was een schikking in 2019 tussen het parket van Brussel en de Zwitserse bank HSBC in 2019 alleen al goed voor een opgehaald schikkingsbedrag van 300 miljoen euro.

Ook 2021 schiet er uit: er werd geschikt met textielgigant Beaulieu en de bank UBS. De dossiers draaiden rond fiscale fraude en belastingsontduiking. In 2022 werd er onder meer geschikt met enkele verdachten in het voetbaldossier 'Propere Handen.'

Sinds 2011 werd er bijna 550 miljoen euro aan schikkingen betaald. "Maar de bedragen die de verdachten terugbetalen zijn veel groter", zegt Lammens. "Want ook de fiscus moet betaald worden."

"Vaak hanteren we de 60 procentregel", verduidelijkt Lammens. "Stel dat een zaakvoerder via zijn vennootschap een zwart loon van 100.000 euro krijgt uitgekeerd. Als hij dat correct had aangegeven had hij grofweg 50 procent personenbelasting moeten betalen, dus 50.000 euro. Dat bedrag moet hij bij de schikking sowieso nog betalen aan de fiscus. Bijkomstig vragen we dan 60 procent schikking, dus nog eens 30.000 euro."

De verdachten betalen ook de gerechtskosten (voor vertalingen bijvoorbeeld), die kunnen oplopen tot honderden en duizenden euro's. Het parket van Luik inde in 2022 zelfs 400.000 euro aan gerechtskosten. 

De afkoopwet wordt vooral toegepast in complexe dossiers rond financiële fraude of milieumisdrijven. Misdrijven waarbij de lichamelijke integriteit werd aangetast komen niet in aanmerking. Schikken in een moord- of verkrachtingsdossier kan dus niet. 

Door de afkoopwet vloeide er dus in totaal al gemakkelijk ruim een miljard euro terug naar de Belgische schatkist. "En het is geld waar we zeker van zijn dat we hebben", onderstreept Lammens.

Als parketten beslissen toch te vervolgen begint een onzeker parcours van procesvoering waar dure advocaten en procedureslagen kunnen leiden tot verjaring, waardoor het gerecht met lege handen achterblijft. Het proces-Beaulieu bijvoorbeeld sleepte jaren aan door procedureslagen. En uiteraard is het nooit zeker of een rechter wel degelijk gaat veroordelen en welke boetes die gaat opleggen. 

De afkoopwet is controversieel omdat het een vorm van klassenjustitie zou kunnen impliceren, want "wie kan betalen, gaat vrijuit". Lammens spreekt dat tegen. "We straffen de verdachten met een schikking wel degelijk, namelijk financieel. Met de schikking zijn we tenminste zeker dat we hen zeker raken in de portemonnee, waar het het meeste pijn doet", aldus Lammens. 

De strafvordering bij een schikking komt pas te vervallen als de slachtoffers (vaak de fiscus) en het schikkingsbedrag betaald zijn. "Als een rechter na een proces een boete oplegt, moeten we daar vaak nog achter aan, wat niet altijd lukt", benadrukt hij. "Nu zijn we zeker van ons geld."

"We handelen dossiers zo ook sneller af zonder de rechtbanken te belasten met lange en complexe procedures, zodat ze ruimte hebben voor andere zaken", besluit Lammens nog. 

De 'minnelijke schikking' of 'boete' bestaat eigenlijk al decennia. Een simpele verkeersboete is in principe ook een minnelijke schikking: je betaalt de boete, en er komt geen vervolging. In 2011 werd dan 'de verruimde minnelijke schikking' (afkoopwet) mogelijk voor zwaardere dossiers onder leiding van een onderzoeksrechter. 

Sinds een recente wijziging aan de afkoopwet is het via een schikking ook mogelijk een bestuursverbod op te leggen. Zo kunnen bedrijfsleiders die schikken in een fiscaal dossier bijvoorbeeld een verbod krijgen om nog een vennootschap te besturen. 

Wie via de afkoopwet schikt, bekent geen formele schuld, maar is wel aansprakelijk. Zo kunnen mogelijke bijkomstige slachtoffers de verdachte wel nog aansprakelijk stellen via een burgerlijke rechtbank.