"Universeel genie van formaat Da Vinci en Michelangelo": Antwerpen legt wereldster Albrecht Dürer onder de loep

Albrecht Dürer leefde van 1471 tot 1528. Zijn prenten zijn dus een slordige 5 eeuwen oud en je blijft er ook na zoveel tijd met je ogen aan vastkleven. Met een vergrootglas (beschikbaar in de tentoonstelling) kun je de kleinste details ontdekken: fabeldieren, gezichtsuitdrukkingen, fijn gestreepte of gestippelde luchten, mooie contrasten tussen licht en donker. Uitzonderlijke prenten van een uitzonderlijke kunstenaar, nu te zien in museum De Reede in Antwerpen.

Ze komen uit de Koninklijke Bibliotheek (KBR) in Brussel, die nagenoeg alles van Albrecht Dürer bezit: vele honderden werken die zelden uit de kast komen. Joris Van Grieken, conservator van het prentenkabinet van de KBR, heeft een strenge selectie gemaakt van ruim 90 stuks van bijzondere kwaliteit, “bijna allemaal gedrukt toen Dürer nog leefde.” 

Dürer beeldde religieuze taferelen af, zoals het leven van Maria, het passieverhaal van Christus, of prenten over de Apocalyps, waar de fantasie en de actiescènes van het blad spatten, zevenkoppige monsters inbegrepen. Maar hij maakte ook andere afbeeldingen: een tafereel met gespierde, badende mannen, een kaart van de sterrenhemel of zijn wereldberoemde ‘Rinocerus’ of neushoorn, een dier dat hij nooit in het echt heeft gezien.

Wat maakt Albrecht Dürer nu zo bijzonder? Joris Van Grieken spaart de superlatieven niet: “Dürer is absoluut een universeel genie. Hij hoort thuis in het rijtje van de groten: Da Vinci, Michelangelo, Rafaël en Titiaan.”  Op een natuurlijke manier vermengt hij de traditionele Noord-Europese beeldtaal met de renaissance, die hij heeft leren kennen op zijn reizen in Italië, verduidelijkt Van Grieken. 

Dürer schilderde ook, maar het is vooral zijn grafiek die van hem een pionier maakte. Zijn gravures in koperplaat en houtsneden, op papier afgedrukt, raakten breed verspreid. “Hij was de eerste die op een systematische manier zijn grafisch oeuvre opbouwde. Dat was ook financieel interessant, want het bracht meer geld in het laatje dan schilderijen. Het maakte van Dürer ook een onafhankelijk kunstenaar, zeer ongebruikelijk in die periode.”  

De gravures van Dürer vonden hun weg. Iedereen van een zeker niveau kocht ze, legt Joris Van Grieken uit. “Het waren prenten die je in je bibliotheek had liggen, waarover je dan met vrienden en gelijkgezinden over kon doorbomen. Het waren echte conversation pieces.”

Albrecht Dürer had een ruime belangstelling, niet enkel voor kunst, maar ook voor wetenschap en religie.  “Met zijn brede kijk op de wereld was hij echt een uomo universale,” zegt Joris Van Grieken. “Hij schreef over vestingbouwkunde, over perspectieftekenen, maar was ook op de hoogte van de theologische debatten van zijn tijd.” 

Tijdens zijn verblijf in onze contreien had Dürer bijvoorbeeld contact met de grote humanist Erasmus, die hij ook portretteert. Maar er kwam een kink in de kabel. “Dürer was een overtuigd aanhanger van Luther, Erasmus niet.” De grond werd Dürer uiteindelijk te heet onder de voeten in het katholieke Antwerpen, en hij keerde terug naar Neurenberg in wat vandaag Duitsland is. 

Dürers verblijf in Antwerpen en omstreken was allerminst onopgemerkt gebleven. Hij had vooraf al een grote kist met prenten gestuurd, en ook tijdens zijn verblijf van 1520 tot 1521 deelde hij zijn werk uit, als relatiegeschenk. “Hij werd als een held, als een wereldster onthaald,” zegt Joris Van Grieken. Het bleek ook een commercieel succes: hij kon veel werk verkopen en kreeg ook enkele opdrachten. En na lang lobbyen wist hij de financiële steun die hij van de keizer kreeg te verlengen. 

Antwerpen was in 1520 al een wereldhaven en voor Dürer waren de lage landen “een eye-opener”. Hij kocht exotische voorwerpen zoals een narwalhoorn en zag voor het eerst echte leeuwen in de keizerlijke dierentuin in het Prinsenhof in Gent. Voor een gestrande walvis in Zeeland kwam hij net te laat. Dürer hield van zijn reis een gedetailleerd logboek bij.

Ook na zijn dood bleef het werk van Albrecht Dürer heel populair en bracht inspiratie voor andere kunstenaars. Zelfs nu nog duiken nog verrassingen op. Bij het enorm uitvergroten van de beroemde prent 'De melancholie' voor de expo in De Reede vond conservator Joris Van Grieken een lijntje dat er eigenlijk niet hoort, “een foutje dat Dürer niet helemaal heeft weggewerkt.”  

Over de reis van Dürer door de lage landen waren er de voorbije jaren tentoonstellingen in Aken en in Londen. Dat nu zoveel werken van Dürer samen te zien zijn in ons land, is een buitenkans. 

Meer over Dürer als prentenmaker in deze video van de National Gallery in Londen: