Vlaanderen wil onherstelbaar natuurgebied "verplaatsen": onvermijdelijk door klimaatverstoring of handig politiek manoeuvre in stikstofdebat?

In de beleidsnota van minister Brouns staat het zo: "Voor de natuurgebieden waarvoor uit onderzoek blijkt dat de instandhoudingsdoelen door klimaatverandering niet meer haalbaar zijn, zullen we in gesprek gaan met de Europese Commissie om deze doelen aan te passen en indien nodig ook de habitatdoelen en -gebieden te verplaatsen."

Brouns heeft het over Vlaams natuurgebied dat beschermd is door de Europese Habitatrichtlijn. Die natuur is de meest waardevolle die Europa te bieden heeft, onder andere voor de vogel- en insectenpopulaties. Ze is zo belangrijk dat de Europese natuurherstelwet er tot 2030 de prioriteit aan geeft. Pas daarna moeten de lidstaten ook daarbuiten natuur herstellen.

Vlaanderen heeft nog veel werk, erkent Brouns. Slechts 3 van de 44 habitattypen in Vlaanderen verkeerden in 2018 gunstige toestand. In de beleidsnota klinkt het verder dat de minister werk zal maken van onder andere extra bos, natte natuur en grasland.

Tegelijk stelt hij dat Vlaanderen "maximaal gebruik zal maken van de in de verordening (de natuurherstelwet, red.) voorziene afwijkingsmogelijkheden". De minister zal met andere woorden zoveel mogelijk uitzonderingen proberen te verkrijgen.

Brouns wil bij Europa polsen of Vlaamse natuur die er slecht aan toe is, wel zo streng beschermd moet worden. En als dat toch moet, wil hij voorstellen om de grenzen van beschermd natuurgebied te hertekenen of zelfs hele natuurgebieden verplaatsen.

Over welke natuurgebieden gaat het dan concreet? Brouns verwijst in de beleidsnota specifiek naar gebieden die lijden onder "de klimaatverandering", maar bakent geen gebieden af. Wanneer we zijn kabinet contacteren, noemt dat wel 2 kwetsbare gebieden: het Turnhouts Vennengebied en Averbode Bos en Heide.

De Vlaamse Milieumaatschappij omschrijft het Turnhouts Vennengebied als "een typisch oud-Kempisch landschap met onder meer weidevogelgebieden en soortenrijke heide- en ven-ecosystemen". Averbode Bos en Heide is dan weer een domein van 1.500 hectare waar sinds 2004 aan natuurherstel gedaan wordt, maar dat verloopt moeilijker dan verwacht.

"In sommige gevallen kan je dat wetenschappelijk onderbouwen, zoals heide die je door droogte of invasieve exoten nooit in goede staat van instandhouding zal krijgen", zegt Brouns woordvoerder Bram Bombeek.

"Maar we zien het ook breder: ook cultuurhistorische of sociaal-economische redenen moeten voldoende zijn om aanpassingen te krijgen. Denk aan de eeuwenoude abdij van Averbode die piekbelaster was op haar eigen bos of aan het Turnhouts Vennengebied waar de kritische depositiewaarden (de bovengrens voor stikstof, red.) zo laag zijn dat je ze nooit zal halen, zelfs al ontvolk je dat hele gebied."

Net die 2 natuurgebieden zijn een symbool geworden van de Vlaamse clash tussen natuur en landbouw. Er liggen zo'n 100 landbouwbedrijven in de buurt van het Turnhouts Vennengebied. Averbode Bos en Heide krijgt dan weer af te rekenen van stikstofneerslag van de naburige abdij. 

Brouns wil bij Europa vragen of hij de papieren van die natuurgebieden kan laten aanpassen. Hij wil het type ecosysteem waaronder het valt, veranderen van heide naar bos, en elders nieuwe heide creëren om het verlies te compenseren.

Om heide te laten verbossen, moet je in het Vlaanderen van vandaag niet veel doen. Het volstaat om de stikstofneerslag zijn werk te laten doen. Het kost net veel inspanningen, zoals maaien of begrazen, om heide in zijn huidige staat te houden. Maar heide heeft een grote meerwaarde voor de biodiversiteit: het trekt een bonte veelheid van diersoorten aan die je nergens anders vindt in Vlaanderen.

Dat de Vlaamse natuur het moeilijk heeft, ligt aan een resem factoren. De klimaatverandering is daar een van, maar de hoge stikstofneerslag evenzeer, zeker in de natuurgebieden die Brouns noemt. Toch noemt de beleidsnota enkel "de klimaatverandering".

De indruk zou kunnen ontstaan dat Vlaanderen klimaatproblemen wil aanhalen bij Europa om natuurgebied niet te moeten herstellen, terwijl de oorzaak van de achteruitgang in belangrijke mate zit bij het typisch Vlaamse stikstofprobleem.

Die clash tussen de Europese natuurverplichtingen en de hoge Vlaamse stikstofuitstoot zette de vorige Vlaamse regering verschillende keren onder hoogspanning.  

"Dat is ook mijn inschatting", zegt Anja Delief van Natuurpunt. "Ik vrees dat men het klimaat als drogreden gebruikt om de lat zo laag mogelijk te leggen om de milieudruk van stikstof aan te pakken."

Delief zegt dat ze het voornemen "met verbazing" terugvond in het regeerakkoord en de beleidsnota van Brouns. "De Vlaamse natuur is al in heel slechte toestand. Dan zou je denken dat we die gaan proberen herstellen. Maar Habitatgebieden verplaatsen en de grenzen aanpassen, dat is de omgekeerde wereld."

De woordvoerder van Brouns wijst er dan weer op dat "we recent nog een groot project hebben goedgekeurd in Genk waar weinig waardevol productiebos zal worden gekapt om heide te maken. Ook in Averbode is dat trouwens gebeurd. Maar waarom zou het dan omgekeerd niet kunnen: heide spontaan laten verbossen als je de goede staat van instandhouding toch niet haalt?"

"Iedereen moet met voldoende flexibiliteit en een open geest naar de natuurdoelen kijken", vervolgt hij. "Je kan in de huidige economische context niet van ons verwachten dat we geld steken in doelen die we toch nooit zullen of zelfs kunnen halen."

Brouns zal dus naar de Europese Commissie stappen, maar eigenlijk weet hij al wat die zal zeggen. Zijn voorganger Zuhal Demir (N-VA) overlegde op 13 maart nog met de bevoegde Eurocommissaris Virginijus Sinkevičius. Ook zij vroeg toen of Natura 2000-gebied herzien kan worden. Natura 2000-gebied is waardevolle, Europees beschermde natuur, waar ook de Habitatgebieden onder vallen.

Het antwoord van de Eurocommissaris was duidelijk. Er zijn maar 3 voorwaarden waaronder dat kan: ernstige wetenschappelijke fouten bij de afbakening, onontkoombare natuurlijke ontwikkelingen en redenen van groot publiek belang. 

Stikstof valt onder geen van die 3 uitzonderingen. "Flexibiliteit in implementatie of interpretatie zijn niet aan de orde", antwoordde hij volgens Demir. Dat staat te lezen in haar verslag aan de Vlaamse regering .

"De problematiek van stikstof is specifiek voor een zeer beperkt aantal regio’s, allen met een zeer intensieve veeteelt, m.n. Vlaanderen, Nederland, en in veel mindere mate Denemarken en Ierland."

"De enige weg vooruit is de implementatie van het actieplan. Op lange termijn is de afbouw van de veestapel deel van de oplossing." Sinkevičius verwees daarbij naar Duitsland, een lidstaat die wel al "door de zure appel heen heeft gebeten".

Een lidstaat mag zijn eigen natuurgebied dus niet opgeven door een probleem dat hij zelf veroorzaakt. Stikstof door intensieve landbouw is er zo eentje.

Milieujurist Hendrik Schoukens kent ook "weinig tot geen zaken waarbij Europese lidstaten met succes Habitatgebied hebben mogen verplaatsen door stikstof".

"Nederland heeft het na de stikstofarresten van 2019 even overwogen, maar is uiteindelijk nooit naar de Europese Commissie gegaan. Het kon zijn argument niet hard maken. Italië wilde Habitatgebied laten schrappen dat last had van de stikstofuitstoot van een nabijgelegen luchthaven. Daar oordeelde het Europese Hof van Justitie dat dat niet kan als je eigen nalatigheid de oorzaak is."

Je kan een lidstaat natuurlijk verwijten dat hij te weinig doet aan een lokaal stikstofprobleem, maar niet dat hij verantwoordelijk is voor de wereldwijde klimaatverandering. Brouns heeft het in zijn beleidsnota expliciet over natuurgebied dat lijdt onder "de klimaatverandering".

"Maar dan begrijpt hij dat argument, waar de natuurherstelwet ruimte voor laat, verkeerd", denkt Schoukens. "Je kan Frankrijk of Italië niet op de vingers tikken als beschermde gletsjers afsmelten, of Spanje omdat verwoestijning optreedt. In Vlaanderen stel ik me dan de vraag: waar zit de klimatologische onmogelijkheid precies?"

Daarnaast blijft het nog de vraag hoe het er in de praktijk uit zou zien, beschermd natuurgebied hertekenen of verhuizen. Heide laten verbossen, kan gemakkelijk, al duurt het wel tientallen jaren voor dat bos ook een grote natuurwaarde zou hebben.

Wat dan met de heide die verloren is gegaan? Hoe recreëer je die op een andere plek? In principe kan het snel gaan, zegt Anja Delief van Natuurpunt, in de juiste omstandigheden. Je hebt een arme, zure zandbodem nodig. Ook meer lemige bodems kunnen geschikt zijn.

Eerder dan de vraag of het kan, is het echter de vraag waar dat nog kan in Vlaanderen.

"De milieudruk is in Vlaanderen al zo hoog, onder andere door stikstof", zegt Delief. "Waar ga je dan nog een locatie vinden die daar géén last van heeft? De vraag stellen is ze beantwoorden, vrees ik."

Veel wettelijke en praktische bezwaren, dus. Toch maakt het kabinet-Brouns zich sterk dat zijn voornemen om beschermd natuurgebied te hertekenen of te verplaatsen, kans maakt.

Het antwoord van de vorige Commissie aan minister Demir "bevatte dingen die feitelijk onjuist zijn", zegt zijn woordvoerder. "Een kritische depositiewaarde van 6 of 8 kilo stikstof kan je halen in het noorden van Zweden, maar niet in Vlaanderen. Dat kunnen we spijkerhard onderbouwen. De volgende Europese Commissie moet gezond verstand aan de dag leggen. We gaan dat met veel vuur bepleiten."

Bovendien woedde onder de vorige regering een oorlogje tussen minister van Omgeving Demir en minister van Landbouw Brouns. Demir zette zich daarbij graag af tegen de landbouw. In de huidige Vlaamse regering is Brouns echter minister van zowel Omgeving als Landbouw. Hij moet dus opkomen voor de belangen van het milieu maar ook van de boeren.

"We zijn erg overtuigd van onze zaak, zelfs nog meer dan de vorige minister. De starre interpretatie van Europese regels is een bedreiging voor onze welvaart, dat hebben de meeste mensen ondertussen toch begrepen", besluit de woordvoerder.