Zorgwekkend rapport voor wiskunde en wetenschappen: Vlaamse leerlingen internationaal sterkste daler sinds 2015

"Frustrerend voor onze leerlingen en leerkrachten", vat Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir (N-VA) het gevoel samen. In 2019 werden de teleurstellende resultaten van Vlaamse leerlingen in het 4e leerjaar nog een wake-upcall genoemd, in dit nieuwe onderzoek gaan de resultaten er verder op achteruit. 

Elke 4 jaar krijgen onze leerlingen van het vierde leerjaar een internationaal rapport: het TIMSS-onderzoek meet bij bijna 360.000 leerlingen hun kennis van wiskunde en wetenschappen. In totaal deden 58 landen of onderwijsregio's mee. In Vlaanderen gaat het om 146 scholen.

In 2003 stond Vlaanderen voor wiskunde nog in de kopgroep, ondertussen staan we op plaats 24. Azië domineert de top 5 met Singapore, Taiwan, Zuid-Korea, Hong Kong en Japan. Buurlanden Nederland (13e plaats) en Duitsland (21e plaats) staan hoger in de ranking dan Vlaanderen en blijven stabiel tegenover vier jaar geleden.

Wallonië (40e plaats) en Frankrijk (42e plaats) liggen dan weer nog steeds achter ons. Internationaal blijven we boven het gemiddelde, maar we duiken wel onder het Europese gemiddelde.

Het aantal Vlaamse leerlingen dat een gevorderd, hoog of gemiddeld niveau behaalt voor wiskunde, neemt systematisch af. Het aantal leerlingen met een laag prestatieniveau neemt toe. Ook zorgwekkend is de toenemende groep leerlingen die het basisniveau niet behaalt: het gaat ondertussen om 5 procent van de leerlingen, in 2015 ging het nog om 1 procent. 

Kijken we naar de verschillende onderdelen van de wiskundetoets, dan scoren Vlaamse leerlingen vooral minder op "getallen", denk bijvoorbeeld aan eenvoudige vergelijkingen of breuken. In meetkunde zijn ze een stuk beter, al gaan ze ook daar tegenover 4 jaar geleden op achteruit. 

Voor wetenschappen zaten we nooit in de kopgroep. We belanden net als vorige keer op de 35e plaats in de ranking, maar de resultaten van de leerlingen zijn wel minder goed dan vorige keer. We delen die 35e plaats met Frankrijk. Wallonië staat 2 plaatsen lager op de ranking en is zo de laagst scorende regio van de deelnemers uit de Europese Unie.

Vooral de zwakkere leerlingen gaan erop achteruit voor wetenschappen. Opvallend is de verdriedubbeling van het aantal leerlingen dat geen basisniveau voor wetenschappen behaalt: in 2015 was dit 4 procent van de Vlaamse leerlingen, nu gaat het om 12 procent. Vergelijk je wat leerlingen leren op school over wetenschappen, dan lijken de Vlaamse lessen minder uitgebreid dan in andere landen.

Er zijn niet alleen verschillen tussen deelnemende landen en regio's, ook binnen de Vlaamse leerlingenpopulatie kunnen de prestaties sterk verschillen.

Vlaamse jongens scoren zowel op wiskunde als op wetenschappen hoger dan meisjes. Dat verschil is er bijna altijd geweest, al is het nu wel groter dan bij vorige edities. 

Leerlingen met een lage sociaal-economische status halen lagere prestaties, maar die samenhang is - toch voor wiskunde - minder sterk dan in andere landen. Leerlingen die thuis altijd Nederlands spreken, doen het ook beter. Al is bij hen de daling het grootst. Hetzelfde geldt voor leerlingen zonder migratieachtergrond.

Bijna een derde (31 procent) van de Vlaamse leerlingen zegt niet van rekenen te houden. Dat is meer dan het internationale gemiddelde. Evenveel leerlingen houden dan weer 'erg veel' van rekenen, maar daarbij scoren we dan weer lager dan gemiddeld. Bij wetenschappen is de groep die erg veel van het vak houdt wel groter (41 procent) dan de groep die er niet van houdt (25 procent).

De TIMSS-onderzoekers vroegen niet enkel naar de kennis van wetenschappen en wiskunde. Ook directeurs, ouders en leerkrachten kregen een vragenlijst met allerlei achtergrondvragen. Daaruit komen enkele aandachtspunten naar boven.

Zo kregen directeurs onder meer de vraag hoe hoog de verwachtingen zijn van leerkrachten en ouders tegenover de leerlingen en hoe goed leerlingen het zelf willen doen op school. Op die schaal van 'nadruk op academisch succes' scoren we lager dan het internationale gemiddelde. 

Leerkrachten konden dan weer aangeven hoe respectvol leerlingen van het 4e leerjaar zijn tegenover de leerkracht en de schoolomgeving en hoe duidelijk de gedragsregels op school zijn. Samengevat gaat het om een 'veilige en ordelijke school', waar we ook lager op scoren dan het internationale gemiddelde.

Wanneer ouders op jonge leeftijd al met hun peuter en kleuter samen spelen rond rekenen en taal, is er een positieve samenhang met latere resultaten voor wiskunde en wetenschappen. Het gaat dan bijvoorbeeld over samen aftelrijmpjes zingen, puzzels maken of boeken voorlezen. Vlaamse ouders zijn hier minder mee bezig in vergelijking met ouders in andere landen.

Vlaamse leerlingen kunnen ook minder vaak dan hun internationale leeftijdsgenoten bij het begin van de lagere school al letters en cijfers herkennen of schrijven. Dat merken zowel ouders als directies.

Dat laatste is een belangrijk werkpunt voor Vlaams minister van Onderwijs Zuhal Demir: "We moeten ingrijpen vanaf de kleuterklas. Concreet komen er voor het eerst minimumdoelen voor het kleuteronderwijs, gericht op woordenschat en luistervaardigheid. Want vandaag is de kleuterschool te veel een crèche geworden door allerhande zorgtaken en komt de leerkracht niet meer aan lesgeven toe."

Onderzoeker Dries Verhelst van UAntwerpen kijkt ook naar de professionalisering van leerkrachten: "Leerkrachten zijn zelf vragende partij om bijscholingen over wiskunde en wetenschappen te volgen, maar ze slagen er te weinig in om aan bijscholingen deel te nemen. Voor wetenschappen is het aanbod aan bijscholingen ook beperkt. Bovendien heeft 95 procent van onze leerkrachten in het basisonderwijs een bacheloropleiding, in andere landen zie je meer diversiteit binnen het lerarenteam en zijn er meer masters aanwezig." 

Na het vorige TIMSS-onderzoek werd aangekondigd dat de eindtermen - wat leerlingen minimaal moeten kennen en kunnen - hernieuwd moesten worden. Die oefening is gebeurd maar raakte vorige legislatuur niet goedgekeurd. Demir wil er snel werk van maken: "Binnen 6 maanden moeten nieuwe hoge verwachtingen op papier staan. De focus van de nieuwe minimumdoelen moet liggen op wiskunde, Nederlands en STEM."

Daarnaast wil de minister de lerarenopleiding hervormen "om meer te focussen op lesinhoud, de juiste manier van lesgeven, en de beste manier om de klas goed in de hand te houden".