De zalmhoed is weer in de mode: orka's blazen trend uit de jaren 80 nieuw leven in, en niemand weet waarom

Orka's behoren volgens velen al tot de meest stijlvolle wezens in de oceaan, in hun strakke zwart-witte kleurenpalet, maar ze kunnen altijd nog iets extra's gebruiken. Een dode zalm als hoed, bijvoorbeeld.

Walviswatchers hebben onlangs een orka voor de noordwestkust van de Verenigde Staten gespot die heel elegant een dode zalm op zijn hoofd balanceerde. Onderzoekers hebben er vooralsnog het raden naar waarom het dier dat doet, maar het is alleszins niet de eerste keer.

In 1987 werd het fenomeen al eens gespot bij een groep orka's die in hetzelfde leefgebied rondzwom. Het verdween na enkele maanden al even mysterieus als het was verschenen.

Wetenschappers bestuderen maar wat graag de grote populatie orka's die voor de kusten van de Amerikaanse staat Washington en de Canadese provincie British Columbia leeft. Het zijn de southern residents, de zuidelijke bewoners, opgedeeld in 3 families: de J-, de L- en de K-groep.

In de zomer van 1987 zagen watchers hoe een vrouwelijke orka uit de K-groep een dode zalm op haar hoofd begon te dragen. Het duurde niet lang voor andere orka's uit de J- en L-groepen die gewoonte overnamen. Een jaar later was de trend alweer verleden tijd.

Onderzoekers konden nooit achterhalen waarom precies de orka's de zalmhoed begonnen te dragen en wat maakte dat ze dat gedrag van elkaar overnamen. Het bracht alleszins wel het inzicht dat de dieren, net als mensen, gevoelig zijn voor 'rages'.

De zalmhoed leek sindsdien dood en begraven, maar modetrends kunnen altijd een onverwachtse comeback maken. Dat was wat walviswatcher Jim Pasola van het Orca Network opmerkte toen hij in oktober een walvis fotografeerde die ook een dode zalm op zijn hoofd droeg.

Het gaat om J27 oftewel Blackberry, een 32-jarige mannelijke orka uit de J-groep. Pasola maakte de foto op 25 oktober in Puget Sound, een zeestraat in de Stille Oceaan bij de stad Seattle. De foto werd gemaakt bij het uitkijkpunt van Point No Point, niet ver van Whidbey Island.

Blackberry gaf een eigen, 21e eeuwse draai aan de trend. Hij droeg de dode zalm perfect naast het blaasgat boven zijn hoofd. In de jaren 80 was het meer populair om de zalmhoed dichter bij het uiteinde van de snuit te plaatsen.

"We hebben een orka gezien met een dode vis op zijn kop. Dat was leuk. Het is alweer een tijdje geleden dat ik het persoonlijk zag", zegt Deborah Giles aan de Amerikaanse wetenschapswebsite New Scientist . Giles is directeur wetenschap en onderzoek bij de non-profitorganisatie Wild Orca .

"Eerlijk gezegd hebben we geen idee waarom dit weer begonnen is en waarom het gebeurt. Jouw gok is net zo goed als de mijne", geeft Giles toe. Een verklaring voor het gedrag is er dus niet, al hopen onderzoekers nu wel meer informatie te kunnen verzamelen die tot de ontsluiering van het mysterie leidt.

In vergelijking met de jaren 80 zijn er nu veel meer mogelijkheden om onderzoek te doen. Wild Orca schakelt nu drones in om het gedrag te kunnen monitoren.

Blijft Blackberry de enige deze keer, of gaan orka's uit zijn groep ook zalmhoeden dragen? En wat gaan de orka's uit de andere groepen doen? Hoe lang houden ze de hoeden op? Wat doen ze met de zalmhoeden eens ze ze beu zijn?

Hoe meer observaties gedaan kunnen worden, hoe meer details mogelijk gespot worden, en mogelijk weten we dan eindelijk wat de hoedentrend verklaart.

Veronderstellingen zijn er genoeg. Van orka's is al bekend dat ze soms stukjes voedsel onder hun borstvinnen bewaren. Misschien is het een aangepaste vorm van datzelfde gedrag?

Mogelijk willen de orka's voedsel voor onderweg meenemen, zoals wandelaars een snack meenemen op een trektocht. Of het is mogelijk een manier om overschotjes te bewaren. Er zijn dit jaar veel meer zalmen dan anders in het leefgebied, stelde ook de Pacific Whale Watch Association  vast.

Maar het kan evengoed niks met voedsel te maken hebben. Van orka's is geweten dat ze sociale en intelligente dieren zijn die sterk gehecht zijn aan hun groep en veel samenwerken. Misschien hebben de zalmhoeden een voor ons onbekende, maar speciale betekenis in de groep.

Of het zou kunnen dat het dragen van een zalmhoed hen gewoon een fijn gevoel geeft. Eerder al zijn bultruggen gespot die een soort zeewierhoed droegen. De veronderstelling daar is dat het zeewier antibacteriële eigenschappen bevat en een schurend effect heeft. Altijd goed als je last hebt van hardnekkige zeepokken.

Sommige wetenschappers merken op dat orka's tientallen jaren oud kunnen worden. "Het is mogelijk dat sommige individuen die het gedrag de eerste keer vertoonden, er nu weer mee gestart zijn", zegt Andrew Foote, evolutionair ecoloog aan de Universiteit van Oslo in Noorwegen, aan New Scientist. Ze herinneren zich de trend misschien en besloten die nieuw leven in te blazen.

In ieder geval is het idee van 'culturele tradities' in groepen orka's niet nieuw. In dat verband wordt verwezen naar de recente 'rage' onder orka's die in de Straat van Gibraltar, tussen Spanje en Marokko, boten lijken aan te vallen. Een sluitende verklaring voor dat gedrag is er nog altijd niet.

"Sommige groepen kunnen ongebruikelijke en tijdelijke gedragsmatige 'grillen' en andere eigenaardigheden ontwikkelen die geen duidelijk doel lijken te hebben", stelde een rapport van de Internationale Walvisvaartcommissie onlangs.

Mogelijk weten we binnenkort dus meer over de zalmhoedtrend bij de orka's voor de Amerikaans-Canadese grens. Als de trend tenminste lang genoeg blijft duren om er goed onderzoek naar te kunnen doen.