Kleine eilanden dagen vervuilende landen voor Internationaal Gerechtshof in 'grootste klimaatzaak ter wereld'

De 'grootste klimaatzaak ter wereld' heeft iets weg van het verhaal van David tegen Goliath. Vanuatu, een kleine eilandstaat in de Stille Oceaan met een bevolking van iets meer dan 300.000 inwoners, daagt een groep rijke, vervuilende landen voor het Internationaal Gerechtshof. De eilandstaat heeft jarenlang gelobbyd om de zaak door het Hof te laten behandelen, en is daar nu eindelijk in geslaagd.

De komende 2 weken buigt een groep van 15 rechters zich over 2 vragen. Welke verplichtingen hebben de lidstaten van de Verenigde Naties om andere lidstaten en toekomstige generaties te beschermen tegen desastreuze klimaatverandering? En wat zijn de juridische gevolgen als lidstaten geen actie ondernemen? Centraal daarbij staan de gevolgen van klimaatverandering op kleine landen, zoals op de eilandstaat Vanuatu.

Vanuatu mag dan wel het initiatief genomen hebben voor de rechtszaak, het land is lang niet de enige die in Den Haag aan het woord zal komen. Net geen honderd andere landen en verschillende organisaties krijgen de kans om voor de rechtbank van de Verenigde Naties te getuigen. Nooit eerder in de 80-jarige bestaansgeschiedenis van het Internationaal Gerechtshof kwamen zoveel partijen aan het woord.

De landen die aan het woord komen, zijn vooral kleine landen die weinig broeikasgassen uitstoten, maar wel de grootste gevolgen ervaren van het snel veranderende klimaat. "Vanuatu heeft minder dan 0,0001 procent bijgedragen aan de wereldwijde uitstoot. Wij hebben dit probleem niet veroorzaakt. Dat moet de wereld erkennen", zei de voormalige minister van Klimaat Ralph Regenvanu op Vanuatu.

Als er niet snel iets verandert, dan dreigen eilanden zoals Vanuatu helemaal te verdwijnen onder het snel stijgende zeewater. "We ervaren gevolgen van de klimaatverandering op de eerste lijn", klinkt het bij Regenvanu. "We zijn getuige van de vernietiging van ons land, ons levensonderhoud, onze cultuur en onze mensenrechten." Ongeveer 60 procent van de Vanuatuanen woont binnen een kilometer van de kust, en veel mensen dreigen te moeten verhuizen.

De afgelopen 10 jaar is de zeespiegel mondiaal gemiddeld met ongeveer 4,3 centimeter gestegen, terwijl sommige delen van de Stille Oceaan nog sneller stijgen. De wereld is sinds het pre-industriële tijdperk ook met 1,3 graden Celsius opgewarmd als gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen.

De Nederlandse juriste Margaretha Wewerinke-Singh leidt het juridische team van Vanuatu. Samen met een groep rechtenstudenten uit de eilandenstaat slaagde ze er uiteindelijk in om de zaak te laten behandelen door de hoogste rechtbank ter wereld. Ze hoopt dat het Hof bevestigt dat de verwoesting van het klimaat onrechtmatig is. 

"Het belangrijkste is dat er met deze zaak erkenning komt dat de geschillen over het klimaat worden opgelost volgens het internationaal recht", vertelt ze aan RTL . "Landen met een hoge uitstoot schermen vaak met het Klimaatakkoord van Parijs, en stellen dat daar alles al in geregeld is. Maar dat is niet zo. Voor aansprakelijkheid geldt bijvoorbeeld het gewoonterecht, dat voorschrijft dat je in een ander land het milieu niet mag schaden." 

Een uitspraak in de zaak komt er naar verwachting pas na de zomer van 2025. Het Internationaal Gerechtshof kan landen niet straffen, enkel een juridisch niet-bindend advies geven. Het gerechtshof heeft ook geen handvatten om het vonnis af te dwingen. Dat initiatief moet eigenlijk vanuit de internationale gemeenschap komen.

Toch kan de uitspraak wel grote gevolgen hebben. Het is niet alleen een belangrijk symbolisch signaal, het kan er ook toe leiden dat nog meer landen klimaatzaken starten. Het Hof kan immers wel advies geven over een juridisch kader rond klimaatverandering. Dat kan vervuilende landen in de toekomst mogelijk juridisch verplichten om bij te dragen aan het herstellen van de schade die andere landen lijden.

Het zou ook de eerste keer zijn dat het Internationaal Gerechtshof zich uitlaat over klimaatverandering.