'Buurtcomités' moeten Chinese bevolking in de gaten houden na dodelijke aanvallen van 'sociale wraak'

Begin deze maand rijdt een 62-jarige man in Zhuhai, in het zuiden van China, met zijn auto in op een mensenmassa. De balans is loodzwaar: 35 mensen komen om het leven en nog eens 43 raken gewond. De man kon zijn echtscheiding maar moeilijk verwerken, en was ontevreden over de boedelverdeling. 

Amper 4 dagen later steekt een student verschillende mensen neer. Er vallen 8 doden. De jongeman was gebuisd voor zijn examen, kreeg geen diploma en was ontevreden met zijn stagevergoeding. Nog eens 3 dagen later rijdt een man in op een menigte in de buurt van een lagere school. Er vallen geen doden, maar wel verschillende gewonden. 

Hoewel deze incidenten niet nieuw zijn, lag het dodenaantal het afgelopen decennium nog nooit zo hoog, weet journalist en Azië-expert Veerle Devos. "Er is ook een term voor: 'sociale wraak'", vertelt ze in Nieuwe Feiten op Radio 1. "Het zijn mensen die met problemen kampen en verward zijn, en vinden dat de maatschappij daarvoor moet boeten." 

Maar buiten een kort bericht met een politiestatement zal je in de Chinese media niet veel lezen over deze incidenten. "Bij de aanval met 35 doden waren er mensen die op de plek bloemen neerlegden en een kaarsje wilden aansteken. Maar die werden meteen verwijderd, want dat soort dingen moeten meteen vergeten worden, vooral om ervoor te zorgen dat er geen copycats volgen." 

Volgens De Vos zijn er verschillende mogelijke verklaringen voor het fenomeen van 'sociale wraak': "er zijn meer economische problemen, het gaat er niet meer zo goed als 5 of 10 jaar geleden, er is een hoge (jeugd)werkloosheid, en er is een gebrekkige sociale zekerheid." 

"En dan moet je er ook rekening mee houden dat Chinezen weinig andere uitlaatkleppen hebben. Ze kunnen geen 'foert-stem' uitbrengen bij de verkiezingen, want er zijn geen verkiezingen. Ze kunnen geen kwade opinies publiceren op X of Facebook, en er is heel weinig psychologisch hulp. Dan krijg je dit soort extreme uitbarstingen." 

Vooral die psychologische hulp is in China zeer beperkt. "In Shanghai, een stad met 24 miljoen inwoners, zijn er slechts 1.100 psychiaters. Als je dat vergelijkt met België: wij hebben in ons land 2.000 psychiaters. Psychologische hulp wordt bovendien ook niet terugbetaald, wat maakt dat er geen hulp is voor mensen met mentale problemen."

De vele gewelddadige aanvallen zorgen er nu voor dat president Xi Jinping zich met de zaak moeit. De president heeft zijn veiligheidsapparaat ingeschakeld om de Chinese bevolking nog intensiever in de gaten te houden. Xi grijpt daarvoor terug naar de Fengqiao-ervaring, "een steenoude techniek van buurtcomités die buren in de gaten moeten houden", legt De Vos uit. 

Fengqiao was een begrip uit het Mao-tijdperk, en de buurtcomités werden in die tijd ingeschakeld om klassenvijanden op te sporen en te melden bij de overheid. Een fenomeen dat volgens De Vos nooit helemaal is verdwenen. 

"Als er in Peking bijvoorbeeld grote evenementen of partijcongressen zijn, zal je op allerlei kruispunten en in straten bejaarden zien met een rode armband om. Dat zijn dan leden van buurtcomités die de boel in het oog moeten houden. Als het evenement afgelopen is, verdwijnt de rode armband weer in de schuif." 

Nu wil Xi dat die buurtcomités het doen en laten van hun buurt opnieuw in de gaten houden. "Hij wil dat buren gaan checken of er in hun omgeving mensen leven met psychologische problemen, met een huwelijk dat op springen staat, met eenzaten die geen lief vinden... Die moeten ze in het oog houden, en als ze denken dat ze in staat zouden zijn om gekke dingen te doen, moeten ze dat aangeven bij de overheid." 

De overheid zou die mensen die zich volgens de buurtcomités 'raar' gedragen vervolgens preventief kunnen oppakken. "De vraag is natuurlijk of je dat soort dingen kan voorspellen, en of je dan niet mensen uit hun huis laat halen die helemaal niets van plan waren."