Wat was de invloed van lockdowns op de online verspreiding van beelden van kindermisbruik?

De voorzitter van de voormalige coronakritische beweging Viruswaanzin vermeldde deze cijfers in een bericht op X. Een arts en opiniemaker deelde ze, eveneens op X, en voegde eraan toe: "Voor alle opiniemakers en virologen die lockdowns niet zo erg vonden "want de jeugd is weerbaar". P-Magazine haalde de statistieken aan in een artikel met de titel “Is Marc Van Ranst medeverantwoordelijk voor explosieve groei kindermisbruikmateriaal?

Waar komen deze cijfers vandaan? En kloppen ze wel?

Met een zoekopdracht op Google vinden we de bron terug: een opiniestuk op Doorbraak , waarin criminologe Karianne Boer enkele bedenkingen deelt rond de zaak-Pichal. In de tekst wijst de auteur daarbij onder andere ook naar de invloed die lockdowns - in het bijzonder van scholen - zouden gehad hebben op de verspreiding van beelden van kindermisbruik via het internet. Dergelijke beelden worden met een afkorting vaak 'CSAM' - 'Child Sexual Abuse Material' - genoemd.

Het opiniestuk bevat deze passage: “Wereldwijd is de productie en verspreiding van seksueel-kindermisbruikmateriaal (‘CSAM’) door de lockdowns exponentieel toegenomen. Een ‘markt’ die in 2019 naar schatting 800 miljoen dollar waard was, werd door het pandemiebeleid 150 miljard dollar waard in 2021. De lockdowns hebben dus bijgedragen aan bijna 200 maal meer misbruikmateriaal."

We contacteren Karianne Boer om te peilen naar de herkomst van de cijfers. In haar antwoord omschrijft ze die als “een schatting”, maar legt niet uit hoe die tot stand kwam, behalve dan door te verwijzen naar een “eigen analyse van meerdere bronnen”.

“Ik vind het echter niet belangrijk om te discuteren over hoe hoog het cijfer nu precies is”, voegt Boer eraan toe. “De kern van de zaak: het onomstotelijk feit dat de 'lockdowns' hebben bijgedragen aan de toename van geweld tegen kinderen en de productie, verspreiding en het gebruik van misbruikmateriaal.”

De bewuste cijfers zijn echter zo specifiek en zo onthutsend hoog - zowel die van de 'marktwaarde' als van het volume aan beelden van kindermisbruik op het internet - dat we niettemin uitzoeken of ze kunnen kloppen.

Schattingen over een vermeende 'marktwaarde' van kindermisbruikbeelden zijn niet gebruikelijk om het probleem in cijfers te vatten. De verspreiding van CSAM is geen proces dat in de eerste plaats gedreven wordt door financieel gewin. Europol omschreef de commercialisering van dergelijke beelden in 2020 wel als een "opkomende dreiging". Met bepaalde types van CSAM, zoals livestreams, wordt met zekerheid crimineel geld verdiend.

De auteur van het opiniestuk zelf verwijst als bronnen naar cijfers van anti-misbruikorganisaties zoals THORN en OUR Rescue. Beide organisaties zijn niet onbesproken , maar ook de statistieken die THORN en OUR Rescue hanteren, komen niet in de buurt van de cijfers die in het opiniestuk vermeld staan.

Een "marktwaarde van 150 miljard" komt geregeld terug in de publicaties van OUR Rescue, maar dat gaat over de criminele opbrengsten van mensenhandel en slavernij, niet over kindermisbruikbeelden. Bovendien gaat het om een schatting uit 2014 van de International Labour Organisation (ILO), die dus niets kan te maken hebben met coronalockdowns.

Dat lockdowns een negatief effect kunnen hebben op het volume aan beelden van kindermisbruik op het internet, is wel erkend. Er werd al vroeg in de pandemie aan de alarmbel getrokken door organisaties die zich bekommeren om kindermisbruik en die waarschuwden voor de effecten van lockdowns op kinderen in kwetsbare posities. Een belangrijk deel van kindermisbruik gebeurt immers door daders die onder hetzelfde dak wonen.

Daarenboven zorgden lockdowns ervoor dat iedereen veel meer tijd online besteedde. Dat geldt ook voor daders en slachtoffers van kindermisbruik, en voor de consumenten van online kindermisbruikmateriaal. De periode zorgde overigens voor een algemene toename van cybercriminaliteit, inclusief van online fenomenen als grooming en catfishing die bijdragen tot de productie van CSAM.

In de pers vielen dan ook al tijdens de eerste lockdown van 2020 berichten te lezen die wezen op een piek voor het probleem van online kindermisbruik. In de Filippijnen was sprake van een verdriedubbeling van feiten. In mei 2020 waarschuwde Europol voor cijfers van “twee tot zes keer zoveel meldingen” tijdens de eerste lockdown. Het Nederlandse Expertisecentrum Online Kindermisbruik (EOKM) meldde een grote stijging van CSAM in 2020 - al achtte het die moeilijk vergelijkbaar met vroegere jaren omdat er net een nieuwe rapporteringstool was ingevoerd.

Ook in ons land liet Child Focus weten dat het aantal meldingen van beelden van seksueel misbruik in de eerste helft van 2020 verdriedubbeld was in vergelijking met het jaar voordien.  

Globaal kwamen er in de eerste maanden van 2020 ook waarschuwingen van de Verenigde Naties en UNICEF.

Het IOCTA-rapport van Europol over cybercrime in 2020 vermeldt een stijging van CSAM die verergerde door de coronacrisis, evenwel zonder concrete cijfers: "De detectie van seksueel misbruik op internet nam jaar na jaar al toe, maar kende een scherpe piek tijdens het hoogtepunt van de crisis."

Het rapport noemt lockdowns als een van de redenen van die toename van CSAM, maar verwijst ook naar de invloed van de pandemie op de bewegingsvrijheid van actieve daders van kindermisbruik: "Reisbeperkingen en andere maatregelen tijdens de pandemie hebben daders er waarschijnlijk van weerhouden te reizen, waardoor ze hun focus dus verder hebben verlegd naar de uitwisseling van CSAM via internet."

Kunnen we ook een betrouwbare schatting maken van het totale volume aan CSAM in de periode 2019 tot 2021?

Academische onderzoekers , NGO's en politiediensten zijn het erover eens dat een precieze berekening van de omvang van het probleem bijna onmogelijk is. Wel kunnen inschattingen gemaakt worden op basis van een aantal indicatoren: statistieken van politierapporten, doorverwijzingen van het Amerikaanse National Center for Missing and Exploited Children (NCMEC), rapporten van internetbedrijven zoals Google over zoekpogingen naar CSAM, en geregistreerde activiteiten op peer-to-peernetwerken en online forums, inclusief op het dark web.

Alle betrokken instanties zijn het er eveneens over eens dat deze rapporteringscijfers slechts het topje van de ijsberg zijn, en dat het totale volume ook nog een groot "dark number" omvat.

Een rapport van enkele onderzoekers van de TU Delft, in opdracht van het Expertisebureau Online Kindermisbruik, bestudeerde recent enkele globale indicatoren van het fenomeen van online CSAM doorheen de voorbije jaren.

Voor de periode 2019-2021 tonen de cijfers van het NCMEC bijvoorbeeld een stijging van het aantal rapporteringen van beelden van kindermisbruik, maar niet van het aantal beelden zelf.

Statistieken van de Internet Watch Foundation (IWF), een Britse NGO, tonen dan weer een gestage stijging sinds 2016.

Deze stijgingen zette zich ook door na de pandemiejaren. Na 29 miljoen rapporteringen in 2021 ontving NCMEC in 32 miljoen meldingen in 2022 en meer dan 36 miljoen meldingen in 2023. Ook de jaarverslagen van de IWF vermelden verdere stijgingen in 2022 en 2023 . Het recentste Europol-rapport (juli 2024) over cybercriminaliteit noemt het volume aan online beelden van kindermisbruik "steeds toenemend".

Een Poolse onderzoekster die specifiek de toename van kindermisbruikbeelden tijdens de coronapandemie onderzocht , wijst op de grote onzekerheden die bestaan bij het trekken van conclusies uit deze cijfers, vooral door "de groeiende omvang van het fenomeen dat al eerder was waargenomen". Zo tonen de cijfers van INHOPE, een vereniging van tiplijnen uit 55 landen, ook voor de niet-pandemiejaren 2017 en 2019 al een verdubbeling van het aantal rapporteringen.

Haar onderzoek besluit: "Het is te vroeg om de factoren te kennen die van invloed zijn geweest op een piek in CSAM-rapporten, -gevallen en -activiteiten van overtreders tijdens de COVID-19-pandemie. Toekomstig onderzoek zal moeten uitwijzen of de escalatie van het CSAM-probleem te wijten is aan de pandemie, aan een aanhoudende trend, of aan beide."