Natuuramnesie: hoe dieren twee keer kunnen uitsterven (en waarom dat een probleem is)

De mens zwijgt graag in alle talen over uitgestorven diersoorten. Alleen de dodo en de dinosaurussen kunnen rekenen op een sprankeltje populariteit. “Ik was dan ook verbaasd dat er best wel wat nieuwsberichten verschenen over de extinctie van de dunbekwulp. Niemand ligt daar normaal wakker van", vertelt bioloog Marc Argeloo in de podcast Het Uur van de Waarheid.

Vorige week verklaarden wetenschappers uit Leiden de dunbekwulp, een kleine steltloper, officieel als uitgestorven. "Dat is uiteraard dramatisch nieuws", zegt de bioloog. "We zitten volop in de zesde grote uitstervingsgolf en die is te wijten aan de mens. Maar er is een gebrek aan sense of urgency."

Argeloo is auteur van het boek 'Natuuramnesie: Hoe we vergeten zijn hoe de natuur er vroeger uitzag'. Daarin beschrijft hij hoe we generatie na generatie blinder worden voor hoe rijk de natuur ooit was. "Het gebeurt zo geleidelijk dat we niet merken hoeveel is veranderd. Ons menselijk brein lijkt dat niet te kunnen vatten", zegt Argeloo. 

Niet alleen kleine 'onbekende' soorten riskeren een verbanning uit ons geheugen. "Kijk maar naar een gigant als de Afrikaanse olifant. Wetenschappers trokken 2 weken geleden nog aan de alarmbel over de achteruitgang van de soort. Tijdens ons leven zien we de neergang, maar de bewustwording rond die dreiging moet actief aangewakkerd worden."

Bovendien tonen wetenschappelijke studies aan dat we foutief denken dat het goed gaat met olifanten, giraffen of leeuwen omdat we hen het vaakst zien opduiken in reclame of documentaires. 

Ook grote iconische diersoorten worden zo goed als altijd vergeten wanneer ze van de aardbodem verdwijnen. Argeloo geeft het voorbeeld van de recent uitgestorven Chinese lepelsteur. "Dat was de grootste zoetwatervis ter wereld van wel 7 tot 8 meter. Hij had tientallen verschillende lokale namen."

"Oudere Chinese vissers kunnen de Chinese lepelsteur nog perfect beschrijven, maar jonge vissers horen het bij wijze van spreken in Keulen donderen. Elke herinnering verdwijnt. Wie kent het Europese oerrund nog dat tot in de 17e eeuw rondliep?"

Het gevaar van het generationele geheugenverlies over de natuur is groot, waarschuwt Argeloo. "De norm schuift geleidelijk op. Een grote baars nu was een zielig klein visje voor onze grootouders. Nochtans baseren overheden zich wel op zeer recente cijfers. Het Belgische en Nederlandse natuurbeleid hanteert de jaren 70 als norm. Pas toen zijn we gaan meten, hoewel de natuur toen al veel armer geweest zal zijn dan de eeuwen ervoor. Ons referentiekader schuift beetje bij beetje op."

Argeloo geeft aan hoe die opschuivende norm of shifting baseline de blik kan vertroebelen. "Nu zijn we blij als er opnieuw een bruinvis voor de Noordzeekust zwemt. Maar er zijn verslagen uit de 16e eeuw van urenlange passages van honderden grote walvissen van vele verschillende soorten voor onze kusten." 

Argeloo doorprikt ook de idylle van de oermensen die in harmonie met andere dieren leefden. "Het beeld van de nobele wilde is hardnekkig en fout. Ook bij prehistorische mensen is sprake van overkill van grote dieren, met uitsterving tot gevolg. De Maori zijn pas rond 1200 in Nieuw-Zeeland aangekomen. Binnen de 200 jaar waren alle 9 soorten moa's compleet uitgestorven. Dat waren grote loopvogels van tientallen kilo's zwaar." 

Deense en Britse studies spreken van zo'n 170 grote diersoorten die uitgestorven zijn in het Laat-Pleistoceen door toedoen van de mens. Is het dan niet normaal dat nu ook dieren uitsterven?

En wat dan met het einde van de dino’s? Dat blijkt volgens Argeloo een gemakkelijk schijnargument voor ontkenners van de huidige golf van uitstervingen. “Een asteroïde heeft alle dinosaurussen van de planeet geveegd. Daar kwam geen mens aan te pas. Dat klopt en dat kan ook nu gebeuren. Maar dat is onvoorspelbaar. Deze zesde extinctiegolf waarin we nu zitten, is voor 100 procent te wijten aan menselijk gedrag. Daarom mag er best wel wat meer bewustwording komen rond dit thema."