De lastige 'puberteit' van NSC: Nederlands jongste partij zit niet goed in haar vel

Het moet de grootste vloedgolf zijn die ooit over de Nederlandse peilingen gespoeld is: de 1e peiling na 19 augustus 2023, de stichtingsdag van Nieuw Sociaal Contract, NSC. Vanuit het niets zou het nieuwe contract dat Pieter Omtzigt de Nederlanders aanbood, bij de vervroegde verkiezingen de grootste worden.

Maar het kwam ook niet geheel onverwacht: al vanaf de val van de regering een maand eerder, was wat Omtzigt zou beslissen, de olifant in de Haagse kamer. De populairste politicus van Nederland zat partijloos in het parlement en niemand wist wat hij zou doen: stoppen met politiek, zich aansluiten bij de toen nog nieuwe Boer Burger Beweging of een nieuwe partij stichten. Het werd het laatste.

Een paar jaar eerder was Omtzigt uit het CDA gestapt. Bij de christendemocraten had hij zich - wars van partijdiscipline - altijd geprofileerd als een hardwerkend Kamerlid, dat zich meerderheid noch oppositie aantrok en misstanden aan de kaak wou stellen. Hij spitte op die manier de toeslagenaffaire boven, waarbij ouders jarenlang door de overheid onterecht verdacht werden van fraude, onder meer op basis van origine.

Zijn stijl, zijn gedrevenheid en zijn karakter maakte hem een gesel van elke Nederlandse regering, ook die waar zijn eigen CDA deel van uitmaakte. Toen uitlekte dat Mark Rutte voor zijn laatste regering met het CDA een andere functie vroeg voor Omtzigt, was voor de man de maat vol: hij stapte uit het CDA en ging voort als onafhankelijke, hij werkte nog harder, inclusief burn-out, en werd nog populairder. 

Uiteindelijk liep het vaart, zonder stormachtig te worden. De partij werd de 4e van Nederland, met 20 van de 150 zetels. Het maakt haar samen met de PVV van Geert Wilders de overwinnaar van de laatste Nederlandse verkiezingen. Vooral de laatste weken voor de kiesdag op 22 november verloor NSC in de peilingen. Maar op haar beurt had de partij wel het CDA zo goed als leeggevist en die andere nieuwe partij, de BBB, tot een schim van haar succes een half jaar eerder gemaakt.

Voor Omtzigt zelf moest het ook niet. Hoe sterker de partij zou worden, hoe groter de druk en hoe kleiner de kans dat het allemaal zou lukken. De partij had de lat hoog gelegd, op vlak van respect voor de burger, degelijk bestuur, moraal, inzet. Met een verpletterend resultaat en dus een steeds grotere verantwoordelijkheid, zou dat lastiger zijn. Dan zou alles naast de "lat van Omtzigt" worden gelegd.

Voor een partij die van 'degelijk bestuur' haar bestaansreden gemaakt heeft, wordt verwacht dat ze gaat meebesturen, als ze daarom gevraagd wordt. De Nederlanders hadden de kaarten dan ook zo gelegd, dat NSC moeilijk niet kon meebesturen. Omtzigts partij had immers de sleutel in handen voor de enige werkbare meerderheid, zonder met meer dan een handvol partijen te moeten gaan besturen. 

Het grote probleem voor de deftige centrumpartij: dat moest dan wel samen met de PVV, de radicaalrechtse partij van Geert Wilders. En waar dat bij de VVD en de BBB zonder uiteindelijk al te veel weerstand lukte, was dat voor de piepjonge partij een ander paar mouwen. Die Wilders stond namelijk voor heel veel waar NSC niet mee wou worden geassocieerd. Het meest van alles leek Wilders' lauwe liefde voor de rechtsstaat onoverbrugbaar met de principes van NSC.

Uiteindelijk kwam er een nauwelijks uit te leggen constructie uit de bus: een extra-parlementair kabinet met afstand tot het parlement. Met 4 partijen die dan de meerderheid uitmaken om die regering op afstand aan voldoende stemmen te helpen voor een beleid waarin de Tweede Kamer zelf dan veel inspraak krijgt. Het bleek uiteindelijk het glijmiddel te zijn om een regering met Wilders voorbij de NSC-leden te loodsen. 

Maar de eerste scheuren in de partij waren een feit: verschillende leden stuurden hun nog ongeschonden lidkaart terug. Toch was de positie van Omtzigt nog in die mate onaantastbaar, dat NSC het overleefde.

Met Pieter Omtzigt zelf ging het intussen steeds minder goed. De onderhandelingen met de 3 andere partijen hadden van Omtzigt heel veel gevraagd. Het extra-parlementaire kabinet - zijn eigen uitvinding - nog meer.

Net omdat Omtzigt Omtzigt wou blijven. De man die tot in de puntjes alles uitspit, kon het kabinet niet op afstand houden. Na een nieuwe woedeaanval en huilbui, besloot Omtzigt tijdelijk weg te blijven. Op doktersadvies ruilde hij Den Haag voor Enschede, het parlement voor de huiskamer. 

De partij van Omtzigt moest zonder Omtzigt. De immer charmante Nicolien van Vroonhoven werd de nieuwe partijleider ad interim. Maar met de week werd ook duidelijker hoe ongelukkig NSC zich echt voelde in de coalitie.

De andere partijen leken zich minder en minder te gaan aantrekken van de gevoeligheden van NSC. Dat bereikte een hoogtepunt toen PVV-minister van Migratie Marjolein Faber een crisiswet wilde invoeren, om zonder het parlement asielmaatregelen te kunnen nemen. Van Vroonhoven torpedeerde het idee nog voor het echt gerijpt was. Een slag die NSC trouwens thuishaalde. Maar het zou voorlopig de laatste worden.

Het hele debat deed de regeringsploeg in het geheel geen deugd. Dat NSC de veel grotere PVV zo openlijk afviel, liet zijn wonden na. Het leidde onrechtstreeks tot het eerste ontslag in de ploeg van Schoof: NSC-Staatssecretaris van Financiën Folkert Idsinga stapte op, omdat er kritiek kwam op het feit dat hij zijn zakelijk belangen - zo'n 6 miljoen in verschillende bedrijven - niet openbaar wou maken. Niet in het minst, omdat de kritiek van de oppositie voluit gesteund werd door de PVV van Geert Wilders. 

Het was het voorgerecht voor wat 14 dagen later zou volgen met het ontslag van Nora Achahbar als staatssecretaris voor onder meer de afwikkeling van de toeslagenaffaire. "Wegens racisme in het kabinet", klonk het in Den Haag, al is het nog altijd niet heel duidelijk waar die gong vandaan kwam. Er zouden vanuit de andere partijen woorden als "kut-Marokkanen" en "pus van een puist" gevallen zijn tijdens een ministerraad na de rellen in Amsterdam, waarbij Joden en Israëliërs aangevallen werden door jongeren van allochtone afkomst.

Het leidde tot een namiddag vol politieke spanning en intriges, met de fractieleiders op afstand die toch naar het Catshuis bij de premier opgevorderd werden. Tot zelfs een videoverbinding met Enschede, waar Omtzigt nog thuis zat. Als Achahbar ontslag nam, kon de rest van de NSC'ers dan nog wel in de regering blijven? "Kon NSC een kabinet met racisten steunen?" 

Uiteindelijk leidde het alleen tot het ontslag van Achahbar. De rest bleef zitten. "Er was ook geen racisme", zei Nicolien van Vroonhoven. Ook Achahbar zelf had het niet over racisme bij haar ontslag, maar over "polariserende omgangsvormen". 

Het ontslag van Achahbar en vooral het feit dat de rest van de partij bleef zitten, leidde dan weer dan tot het opstappen van twee parlementsleden, onder wie Rosanne Hertzbeger, ex-columniste bij NRC. Het waren 2 leden die van in het begin gekant waren tegen samenwerking met de PVV en nu in de zaak-Achahbar een aanleiding vonden. Dat Achahbar zelf 2 dagen later nog eens herhaalde dat er helemaal geen racisme was en ze zelf ook niet weet waar dat gerucht vandaan komt, maakte geen verschil meer. 

De hele ophef rond Achahbar maakt NSC enkel tot verliezer, hoe je het ook bekijkt. Als er geen racisme was, maar het gerucht ontstaat dat een staatssecretaris opstapt voor racisme, dan voedt dat het wantrouwen. Zelfs als die staatssecretaris dat achteraf ontkent.

Bovendien is ook duidelijk geworden dat de partij van de principes al bij al niet zo principieel is en niet bereid is collectief achter partijgenoten te gaan staan. En de interne tegenstellingen zijn pijnlijk duidelijk geworden, nu 2 parlementsleden opstappen. Het is de enige coalitiepartij - net die van het deugdelijk bestuur - waar er tot nu toe verloop was.

Dat de partij niet opstapte uit de regering en daarmee de facto de val van het kabinet in de hand zou werken, zal wellicht uiteindelijk minder uit overtuiging dan uit cijfermatige logica zijn. In peilingland Nederland weet iedere politieke partij ongeveer constant waar ze aan toe is en bij NSC is dat niet iets om vrolijk van te worden.

Als er nu verkiezingen zouden zijn, haalt de partij 3 à 4 zetels, een dikke 2 procent dus. Bij ons ver onder de kiesdrempel. Dat betekent dat 17 van de 20 parlementsleden zouden moeten vertrekken. De andere coalitiepartijen staan op status quo of behoorlijke winst. 

Het is simpele politieke logica: deze coalitie is uiteindelijk waar de Nederlander voor gestemd heeft. Ze heeft het vertrouwen van de Nederlander in de politiek opgekrikt, hoewel de tevredenheid over het kabinet gedaald is door het uitblijven van resultaten. Dat de partij die daar enerzijds aan meedoet, maar anderzijds ook weer op de rem gaat staan en het zelf niet weet, daar de rekening voor gepresenteerd krijgt, is niet zo gek.

En daar was ie dan terug: Pieter Omtzigt. Woensdagmiddag verscheen hij plots in Den Haag. Einde ziekteverlof voor de man van 'de partij van Pieter Omtzigt'. Of dat op doktersadvies of op politiek advies is, liet hij in het midden.

"Vandaag pak ik mijn werk als Kamerlid weer op in de Tweede Kamer. Voorlopig nog niet fulltime in Den Haag, maar rustig stap voor stap. Zie ernaar uit het werk weer op te pakken, collega's te zien en de schouders eronder te zetten in een pittige week. Nicolien van Vroonhoven en ik zullen samen de taken van het fractievoorzitterschap verdelen de komende tijd", zette hij op X. 

Tijdens een korte persconferentie in Den Haag zei hij dat hij het heel rustig aan zou doen en in de eerste plaats kwam voor een babbeltje aan het koffieapparaat. Om dat "rustige geleidelijke" kracht bij te zetten, stond een woordvoerder met een chronometer bij de persconferentie, om te vermijden dat Omtzigt te lang zou praten. Over de voorbije weken klonk het dat hij niet op de details zou ingaan, maar dat hij wel betreurde dat er mensen vertrokken waren. 

Dat Omtzigt net terug is voor het congres van de partij vandaag, is ook geen toeval. Het dreigt daar in Nieuwegein een lastige bevalling te worden. Het gemor blijft ook niet achter gesloten deuren. Zo vertelde een lid van NSC donderdag al in de krant dat hij voorstelde dat de partij zou stemmen over een verder verblijf in de coalitie. Iets waar de partijtop dan weer niets over wil horen. Met naam en toenaam klagen leden de interne dynamiek aan. Het scheurt en rammelt aan alle kanten. Toch is het nog altijd niet zeker dat Omtzigt morgen zelf op het congres zal zijn en in welke rol. Ook dat wordt al een onderwerp op zich. 

Het voortbestaan van de partij hangt aan een zijden draadje. De vrolijke baby, het wonderkind, is een nukkige puber geworden met foute vrienden, die volledig in de knoop ligt met zichzelf en steeds verder afglijdt. Of NSC ooit een volwassen partij zal worden, is zeer onzeker. Momenteel wijst meer erop dat de partij het lot van Lijst Pim Fortuyn of Baudets Forum voor Democratie dreigt te ondergaan.

Ook dat waren en zijn partijen gebouwd rond de populariteit van 1 leider, die als komeet de lucht inschoten, maar nog voor de adolescentie ook weer hard met beide voeten op de grond terechtkwamen, inclusief breuken en kwetsuren. Het verschil met de voorgangers is wel dat NSC niet ontstaan is vanuit radicale ideeën, maar net vanuit goed bestuur door deftige mensen. Gecultiveerde bestuurlijke saaiheid in plaats van provocatie.

"NSC is een prachtige mislukking. Mislukte er maar meer zo mooi als NSC", schreef NRC-columnist Marcel Van Roosmalen.