Was de dood van Julie Van Espen het gevolg van "een cluster van grove fouten en nalatigheden van de Belgische staat"?

De feiten zijn bekend. Op 4 mei 2019 werd Julie Van Espen (23) verkracht en vermoord door Steve Bakelmans. Daarvoor werd hij in december 2021 door het hof van assisen veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf en 15 jaar terbeschikkingstelling. Toch is de zaak daarmee niet helemaal afgedaan. 

Bakelmans is uiteraard verantwoordelijk voor wat hij gedaan heeft. Dat strafrechtelijke luik is afgehandeld. Daarnaast is er ook nog de burgerrechtelijke aansprakelijkheid. Over die kwestie gaat deze rechtszaak.

Maakte Justitie een fout in deze zaak en zo ja, kan ze dan ook verantwoordelijk gesteld worden voor de dood van Julie Van Espen? Dat is de kern van de vraag die vandaag aan de rechter wordt voorgelegd.

Dat er fouten gemaakt zijn in deze zaak, is duidelijk. De Hoge Raad voor Justitie maakte daarover al een uitgebreid en goed onderbouwd rapport . De familie van Julie Van Espen stelt dat die fouten niet alleen het leven van Julie hebben gekost, maar ook het leven van haar familie hebben verwoest.  

Die fouten zijn volgens de familie erg talrijk en zijn zowel algemeen als erg concreet. Zij spreken over een "systemisch falen van Justitie". De familie vindt dat de Belgische staat Justitie jarenlang verwaarloosd heeft. Dat uit zich in een tekort aan middelen en mensen.

Daardoor werd het dossier van Steve Bakelmans niet op een behoorlijke manier behandeld. Mocht dat wel het geval geweest zijn, dan was Steve Bakelmans op 4 mei 2019 geen vrij man, maar zat hij vast in de gevangenis, zo zeggen zij, en dan zou er niet gebeurd zijn wat er gebeurd is.

Steve Bakelmans was immers al veroordeeld in een andere zaak. In eerste aanleg kreeg hij toen voor diefstal en verkrachting 4 jaar cel. De man ging in beroep, hij werd niet onmiddellijk aangehouden. 

De familie verwijst naar het ontbreken van essentiële informatie in het dossier. Zo ontbrak bijvoorbeeld de detentiefiche van Bakelmans, waaruit zijn vluchtgevaar zou blijken. Mocht die informatie er wel in gezeten hebben, zou men beter hebben kunnen inschatten welk profiel de veroordeelde had.

Maar het stoort hen ook in het bijzonder dat de toenmalige voorzitter van het hof van beroep in Antwerpen op een erg arbitraire wijze een bepaalde kamer van deze rechtbank tijdelijk sloot. Dat deed hij, zo zei hij zelf, omdat hij onvoldoende personeel had door de besparingen bij Justitie.

Door de ingreep van de toenmalige eerste voorzitter werden 77 hangende zaken voor onbepaalde tijd uitgesteld. Eén van die 77 dossiers was het dossier-Bakelmans.

Uitgerekend in die periode pleegde hij de feiten op Julie Van Espen. "Het is gewoon waanzinnig dat maar liefst 77 dossiers, waaronder zware zedenzaken en wapenfeiten, onaangeroerd zonder meer in de kast zijn blijven liggen", zo staat te lezen in de conclusies van de advocaten van de familie van Julie. 

Het dossier werd niet met de nodige prioriteit en al zeker niet binnen een redelijke termijn behandeld, zo stelt de familie. Ze vindt dat de Belgische staat niet alleen nalatig is geweest, ze heeft foutief gehandeld door niet te doen wat ze moest doen: tijdig en goed rechtspreken. Voor hen is er een duidelijk oorzakelijk verband.

En dat laatste wordt betwist door de advocaten van de Belgische staat. Zij erkennen wel het rapport van de Hoge Raad voor Justitie (waarin de fouten opgelijst staan, red.), maar vinden dat dit rapport niet als juridisch argument kan gebruikt worden.

Bovendien, zo stellen ze, volstaat het niet dat er misschien een verband is tussen de tekortkomingen van Justitie en de feiten die Bakelmans pleegde. Maar een "loutere waarschijnlijkheid" volstaat niet. Er moet zekerheid zijn.

Zij corrigeren ook de versie van de familie op een aantal punten. Zo halen ze aan dat vlucht- en recidivegevaar geen wettelijk criterium was om iemand aan te houden. Dat is intussen wel veranderd door deze zaak.

Ze betwijfelen ook of het tekort aan personeel een doorslaggevende impact had op de behandeling van dit dossier. En in het verlengde hiervan zeggen ze dat dit een kwestie van politiek beleid is, geen kwestie om aan een rechter voor te leggen.

De familie Van Espen heeft ondertussen nog een bijkomend argument na de aanslag op de Zweedse supporters in Brussel op 16 oktober 2023. In de nasleep hiervan nam toenmalig minister van Justitie Van Quickenborne (Open VLD) ontslag.

Hij voelde zich politiek verantwoordelijk, omdat een magistraat van het Brussels parket een fout zou gemaakt hebben in deze zaak. Als die fout erkend wordt in dat dossier, waarom dan niet in het dossier-Van Espen, zo vragen ze zich luidop af. 

Hoe de rechter zich zal uitspreken, valt af te wachten. Het is altijd een heikele kwestie als Justitie moet oordelen over Justitie. Rechters zullen wellicht 2 keer nadenken want een veroordeling kan ook een precedentwaarde hebben. Een overheid kan immers nooit 100 procent waarborg geven op veiligheid en dat perfectie niet van deze wereld is, is alom bekend. De Belgische justitie vormt daarop geen uitzondering. Welk systeem is trouwens wel perfect?  

Deze zaak doet denken aan het geding dat de ouders van Eefje Lambrecks voerden tegen de Belgische staat in de zaak-Dutroux. Los van de individuele verantwoordelijkheid van Marc Dutroux, bracht deze zaak ook aan het licht dat zowel politie als Justitie niet bepaald foutloos gewerkt hadden.

Daarover zijn destijds lijvige verslagen gemaakt door een parlementaire onderzoekscommissie.

Grotendeels gebaseerd op dit werk werd een procedure gestart tegen de Belgische staat die vergelijkbaar is met dit proces van de familie Van Espen. Ook toen werd geargumenteerd dat de dood van Eefje Lambrecks vermeden had kunnen worden mocht de overheid efficiënter gewerkt hebben.

Men haalde toen 2 argumenten aan. De rijkswacht (een politiekorps dat nu niet meer bestaat, red.) had essentiële informatie achtergehouden voor de onderzoeksrechter. Daardoor kon Dutroux niet tijdig gearresteerd worden. En de toenmalige minister had Marc Dutroux nooit voorwaardelijk mogen vrijlaten. Toen zat die bevoegdheid nog bij de minister, intussen beslist een rechter of iemand voorwaardelijk vrijkomt.

Zowel de rechtbank in eerste aanleg als in beroep wees de vraag af. De rechters oordeelden dat er geen oorzakelijk verband was tussen de vastgestelde fouten van politie en justitie en de dood van Eefje Lambrecks. Dat oorzakelijk verband tussen fout en schade zal ook in de zaak van de familie Van Espen het moeilijkste punt zijn om de rechters van te overtuigen.

Of deze rechtszaak van de familie Van Espen enige kans op slagen heeft, is erg onzeker. Maar dat belet niet dat het een erg interessante kwestie is. In welke mate is de Belgische staat aansprakelijk voor de gevolgen van het niet behoorlijk functioneren van Justitie?