Een eeuw geleden, op 28 november 1924, verscheen ‘De toverberg’ van Nobelprijswinnaar Thomas Mann, een van de beroemdste (en dikste) romans uit de literatuurgeschiedenis. Het verhaal van een jongeman die jarenlang in het Zwitserse kuuroord Davos verblijft, tot hij in de afgrond van de Eerste Wereldoorlog verdwijnt. Is de ‘De toverberg’ nog leesbaar en blijft het boek relevant?
100 jaar 'De toverberg' van Thomas Mann: "Een wonderbaarlijk boek ter lering en vermaak voor elke generatie"
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
Wie was Thomas Mann?
De Duitse schrijver Thomas Mann (1875-1955) is bekend van zijn familieroman ‘De Buddenbrooks’ en vooral van ‘Dood in Venetië’, waar Luchino Visconti later een beroemde film van maakte en Benjamin Britten een opera.
Manns belangrijkste boek is ‘De toverberg’ dat in 1924 verscheen. Drie jaar later kreeg hij de Nobelprijs literatuur. Thomas Mann ontvluchtte Duitsland voor de nazi’s en woonde daarna lange tijd in de Verenigde Staten en in Zwitserland.
Wat is de toverberg?
De toverberg bestaat écht: het is de Schatzalp in het Zwitserse Davos, de plaats die we kennen van het jaarlijkse World Economic Forum. Het sanatorium voor longpatiënten waar het boek zich afspeelt is nu een chique hotel. Een van de locaties voor de film 'Youth' van Paolo Sorrentino, met Michael Caine en Harvey Keitel.
“Het was volop de periode van grote expansie van de gezondheidsindustrie in de Alpen," legt Benjamin Biebuyck uit, docent Duitse letterkunde aan de Universiteit Gent. Katia, de vrouw van Thomas Mann, moest er zelf kuren. Haar man ging er op bezoek en vond in dat besloten en tegelijk kosmopolitische sanatorium een 'berg' inspiratie.
Met het woord ‘toverberg’ had Thomas Mann ook een symbolische bedoeling: “Hij wilde een plaats boven tijd en ruimte scheppen, waar toch de essentie van de menselijke interactie gebeurde.”
Midden in de zomer reisde een eenvoudige jongeman van zijn geboortestad Hamburg naar Davos-Platz in Graubünden. Hij ging er voor drie weken op bezoek.
De eerste zinnen van 'De toverberg' van Thomas Mann
Waarover gaat het boek?
De jongeman Hans Castorp bezoekt zijn zieke neef Joachim in het bergsanatorium. In plaats van de geplande 3 weken blijft hij er maar liefst 7 jaar. Hij leert er kleurrijke gasten uit alle windstreken kennen, met gekke namen als mevrouw Chauchat ("warme kat") of meneer Peeperkorn. Hij steekt er ontzettend veel op over gezondheid, wetenschap, maar ook over spiritistische seances of grammofoonplaten, en hij wordt op sleeptouw genomen door 2 mentoren.
De Italiaan Settembrini verdedigt de Verlichting, de Joodse jezuïet Naphta zweert bij absolutisme. Ze strijden om de ziel van Hans Castorp. Pas naar het eind van het boek toe besef je als lezer dat dit zich aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog afspeelt. Na 7 jaar dendert de jongeman van de Toverberg naar beneden, recht de loopgraven in.
Wat bedoelde Thomas Mann ermee?
Mann begon 'De toverberg' te schrijven in 1912, stopte ermee in 1915 en herbegon vanaf 1919. “De Eerste Wereldoorlog veranderde alles. Hij wilde met zijn roman een antwoord geven op de vraag “Hoe komt het dat de samenleving in Europa zich zo verliest in een destructief, nihilistisch project als de Eerste Wereldoorlog?” legt Benjamin Biebuyck uit.
Het is dus meer dan een ontwikkelingsroman van een jongeman. “Thomas Mann geeft in zijn personages de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog weer.” Op de laatste bladzijden van het boek verliest de verteller Hans Castorp uit het oog op het slagveld, “in de mist van de Vlaamse velden. Op dat moment is alles verteld. Wat dan nog overblijft, is de pure horror,” zegt Benjamin Biebuyck.
Zal ook uit dit wereldfeest van de dood, ook uit deze vreselijke koortsgloed die overal rondom de regenachtige hemel in brand steekt, ooit de liefde opstijgen?
De laatste zin van 'De toverberg' van Thomas Mann
Wat kunnen we er 100 jaar later uit leren?
In tijden van oorlog in Oekraïne, het Midden-Oosten en veel andere plekken in de wereld schudt ‘De toverberg’ ons wakker. “De actualiteit van het boek zit hem in het samenspel tussen weten en macht. Het gaat niet enkel om ‘Bildung’, een jongere proberen iets bij te brengen, maar ook over die proberen te beïnvloeden.”
Thomas Mann “maakt zichtbaar hoe men er met open ogen is ingelopen”, en dat gebeurt helaas opnieuw: “Ondanks de vele kennis, informatie, inzichten die we verworven hebben, slagen we er toch niet in om die primaire machtsdrang uit te schakelen,” zegt Benjamin Biebuyck.
Is 'De toverberg' nog leesbaar?
Bijna 1.000 bladzijden telt ‘De toverberg’, met lange filosofische passages. Valt daar anno 2024 nog door te bijten?
“Ik heb het aan veel mensen aanbevolen en nog niemand was achteraf ontgoocheld,” lacht Biebuyck. "Het is goed geschreven, het is ook vaak geestig en ironisch, bijvoorbeeld wanneer patiënten hun röntgenfoto als identiteitskaart gebruiken en opscheppen over de toestand van hun longen. De roman is veel lichter dan je zou vermoeden."
Benjamin Biebuyck heeft 'De toverberg' al 5 keer gelezen, en haalt er telkens iets nieuws uit. “Dat is toch een belofte die niet alle boeken kunnen waarmaken: generaties inspireren en ook nu nog een bron van lering en vermaak zijn.”
Hij noemt het een “heel bijzonder, wonderbaarlijk boek, zonder twijfel mijn lievelingsboek.” En hij staat niet alleen. De Amerikaanse schrijfster Susan Sontag zei over 'De toverberg': “Geen enkel ander boek was zo belangrijk als dit.”
Is er een Nederlandse vertaling?
Sinds het boek verscheen, is het al 3 keer in het Nederlands vertaald. Voor zijn 100e verjaardag verschijnt 'De toverberg' in een nieuwe editie bij de Arbeiderspers, in de vlotte vertaling van Hans Driessen uit 2012.
Is de film beter?
Nee. 'De toverberg' moet het niet van een spannende plot hebben; het is vooral een ideeënroman. "Het langste korte verhaal uit de wereldliteratuur," zei schrijver Maarten 't Hart eens. Toch is geprobeerd om het boek te verfilmen. In 1982 was er een poging met Rod Steiger, Marie-France Pisier en zelfs zanger Charles Aznavour in de rol van Naphta.
Of het theater?
Enkele jaren geleden is 'De toverberg' op het toneel gebracht, in een meer dan 3 uur durende productie van FC Bergman en het ITA, het Internationaal Theater Amsterdam. Regisseurs Marie Vinck en Stef Aerts legden een link met vandaag: "Alsmaar meer worden wij door de volgende generatie ter verantwoording geroepen. Zij verwijten ons onverschilligheid, een gebrek aan engagement en een teveel aan ironie. Het is een verwijt dat aan het adres van Hans Castorp gemaakt zou kunnen worden. Hoe komt het dat wij zo op hem lijken?"
Onlangs heeft de Poolse Nobelprijswinnares Olga Tokarczuk 'Empusion' geschreven, haar antwoord op 'De toverberg', die ze naar eigen zeggen om de paar jaar herleest. 'Empusion' won de Europese Literatuurprijs, voor de beste hedendaagse Europese roman die in Nederlandse vertaling is verschenen.
Conclusie: "Laat 'De toverberg' enige tijd je levensgezel zijn"
Is 'De toverberg' nu al 100 jaar het boek der boeken, zoals uitgeverij De Arbeiderspers aanprijst? "Ik zou zulke superlatieven niet gebruiken," zegt Benjamin Biebuyck. "Het is ook niet zinvol om de wereldliteratuur te verengen tot de West-Europese canon".
Hoe dan ook loont het de moeite: "Je moet er wat inkomen, maar als je bereid bent om het boek enige tijd je levensgezel te laten worden, dan haal je er heel veel uit." Pak hem dus maar beet, die klepper, de komende lange winteravonden.
