Op sociale media circuleert, ook bij politici, dat de overstromingen in Valencia mede veroorzaakt werden door het weghalen van dammen. Maar uit data blijkt dat er nauwelijks dammen zijn verwijderd in de regio en dan nog eerder kleine stuwen. Volgens experten moet er eerder gekeken worden naar extreem hoge regenval in combinatie met een ondoordacht bouwbeleid in kwetsbare zones.
Na online geruchten: hoeveel dammen werden nu echt weggehaald rond Valencia? En had dat impact op overstromingen?
Elke week duikt de podcast 'Het uur van de waarheid' in de wereld van onlinebedrog, desinformatie en misleiding. Ook dit onderwerp komt uit de podcast. Alle afleveringen vind je hier.
Het dodental na de overstromingen rond Valencia is ondertussen tot boven de 200 opgelopen en ook de materiële schade is enorm. Heel wat mensen zoeken naar verklaringen voor hoe de ramp heeft kunnen plaatsvinden.
Online werd snel na de overstromingen beweerd dat dammen en reservoirs die in de jaren 50 onder Franco zijn gebouwd rond Valencia na een overstroming, verwijderd zijn uit ecologische overweging. De leider van het Spaanse Vox haalt het aan als oorzaak voor de overstromingen. Ook in België en Nederland nemen sommige politici dit verhaal over.
Politici liegen over overstromingen. En een half miljoen camera's in België maar niemand controleert ze.
Dammetjes van 1 à 2 meter
Nochtans zijn er in de streek rond Valencia helemaal niet zo veel dammen verwijderd de voorbij jaren. Er werden wel stuwen , die geen water opslaan, verwijderd. En de dammen die zijn weggenomen waren eerder klein. Dat legt Patrick Willems, Hydroloog aan de KU Leuven uit in 'Het uur van de waarheid'. “Dat gaat toch om dammetjes van 1 à 2 meter hoog. Die zijn vooral aangelegd voor irrigatie van de landbouw.”
Volgens Willems was het overigens een goed idee om die infrastructuur weg te halen. Veel van deze dammen zijn in onbruik geraakt en worden niet onderhouden, wat de kans op een doorbraak vergroot. “Als je plots een doorbraak krijgt van die dammetjes, kan je een vloedgolf krijgen die stroomafwaarts gaat.”
Dammenafbraak in Spanje
Niet alleen in Spanje, maar in heel Europa worden oude obstakels als dammen en stuwen op rivieren afgebroken. Volgens de website Dam Removal Europe werden er in 2023 487 obstakels op rivieren verwijderd. Na Frankrijk verwijderde Spanje er de meeste: 95. Dit gaat echter niet om grote functionele dammen met stuwmeren, maar om verouderde infrastructuur die niet meer onderhouden wordt, en daardoor een gevaar vormt, zoals Willems ook uitlegt.
Volgens cijfers van het Spaanse Ministerie voor de Ecologische Transitie en Demografische Uitdaging (MITECO) verwijderde het land tussen 2000 en 2021 485 rivierbarrières. Maar slechts 28 daarvan werden afgebroken in het Jucar-bekken, de hydrografische regio waar Valencia toe behoort. Van die 28 lagen er maar 5 in de provincie Valencia zelf. Het overgrote merendeel van de rivierbarrières die werden verwijderd, werd in het noorden van het land afgebroken.
Op het geoportaal van het ministerie zijn de verwijderde stuwen en dammen terug te vinden door te zoeken op “Azudes y pequeñas presas obsoletas demolidas” (gesloopte verouderde stuwen en kleine dammen). Slechts 3 van de 28 afgebroken obstakels waren 2 meter of hoger. 19 werden gebruikt voor irrigatie, 5 voor elektriciteitsopwekking.
De cijfers van het ministerie gaan maar tot 2021. Volgens factcheckorganisatie Maldita is er in het Jucar-bekken sindsdien nog een dam afgebroken: de Molí de Malanya , een dam die al drie jaar in onbruik was. Maar zoals hieronder te zien is, liggen er nog steeds veel dammen in de regio rond Valencia.
Stuwdammen en reservoirs
De reservoirs en dammen die gebouwd werden in de jaren 50 zijn niet recent afgebroken . De grote stuwdammen staan er nog, weet ook Willems. “Die liggen daar nog, zijn nog in functie en hebben ook voor een deel water opgeslagen. Ze hebben de overstromingen iets minder extreem gemaakt.”
Grotere stuwdammen met reservoirs hebben dus wel een impact bij overstromingen, in tegenstelling tot kleinere dammen. Maar overstromingen controleren is niet hun hoofddoel. “Die zijn aangelegd om water op te slaan voor drinkwater of voor de landbouw. Maar vanaf dat er veel water van bovenstrooms afkomt en er nog capaciteit in die reservoirs beschikbaar is, kan je een groot volume water opslaan in die reservoirs en de overstromingskans stroomafwaarts beperken.”
Kan dit in Vlaanderen?
De kans op dergelijke verwoestende overstromingen is in Vlaanderen kleiner, onder andere omdat we minder steile hellingen hebben dan Spanje, aldus Willems. "Je zal de wagens niet door de straten zien schuiven, zeg maar." Maar het kan gebeuren. En na overstromingen ook hier klinkt steeds weer de roep om hogere dijken en meer afvoercapaciteit. Maar dat zal het probleem niet verhelpen, integendeel, het kan overstromingen net erger maken.
“Dijken verminderen het overstromingsgevaar lokaal. Maar je gaat je rivier daardoor insnoeren in een smallere bedding en gaat het water massaler en sneller stroomafwaarts stromen. Daar krijg je dan nog hogere waterpeilen.”
Bij modern waterbeheer krijgt het water dan ook ruimte, “anders neemt het ruimte op plaatsen waar we het niet willen. Je moet de rivier terug laten overstromen op natuurlijk overstroombare plaatsen, waar geen bebouwing is.”
Daarnaast is wat stroomopwaarts gebeurt ook belangrijk: “Stroomopwaarts, waar het water vandaan komt, moet je proberen remmende factoren in het landschap aan te leggen. Zo kan het regenwater meer infiltreren en minder snel stroomafwaarts gaan. Als dat water geleidelijk de rivier kan inkomen, kan de rivier dat ook makkelijker continu naar de zee afgevoerd krijgen en zal ze minder snel overstromen.”
Massaal indijken
Maar er werd niet altijd op die manier gedacht over waterbeheer: “Vroeger werden massaal dijken gebouwd om die overstromingen te beheersen”, aldus Willems, “maar na verloop van tijd is men de negatieve gevolgen ervan gaan inzien".
“Indijken geeft ook een vals gevoel van veiligheid, waardoor men vlak achter de dijk in overstromingsgebied is beginnen bouwen. Dat maakt dat je veilig bent tot op een zeker niveau, maar als het dan overloopt heb je meteen enorme schade.” Volgens Willems zou de schade in Spanje minder groot geweest zijn als men niet had gebouwd in natuurlijk overstroombare gebieden.
