Kankerspecialist Filip Lardon waarschuwt opnieuw voor roken en vapen: "Beu om snoeiharde diagnoses te geven"

Twee doden per uur. Het is de grimmige titel van het boek van kankerspecialist Filip Lardon, professor en decaan van de faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen aan UAntwerpen. Daarin waarschuwt hij voor de gevaren van roken en vapen. "Inderdaad een harde titel", zegt Lardon. "Maar het is ook wel bijzonder hard nodig om toch nog eens de mensen proberen wakker te schudden."

"Mogen wij het beu zijn?", vraagt Lardon zich af. "Dat we als kankeronderzoekers, kankerspecialisten, verpleegkundigen, huisartsen dagelijks opnieuw die snoeiharde diagnoses moeten geven? Dat we daar altijd maar mee bezig zijn, terwijl kanker vermijdbaar kan zijn? Het is verschrikkelijk om dat te moeten meedelen, je ziet alleen maar rollende tranen bij patiënten, partners, ouders, kinderen, naasten."

Al sinds 1965 is duidelijk dat roken dodelijk is. 55 jaar later rookt nog altijd 1 op de 5 mensen in ons land. "Dat cijfer is gelukkig al flink gedaald, maar het blijft nog altijd heel veel", vindt Lardon.

Roken brengt allerlei gezondheidsrisico's met zich mee, zoals verschillende vormen van kanker, COPD (de zogenoemde rokershoest, een chronische longziekte, red.) en hart- en vaatziekten. Eerder dit jaar berekende het gezondheidsinstituut Sciensano dat elk jaar ruim 9.000 mensen in ons land sterven aan de gevolgen van roken . 

Het aantal doden is al enkele jaren aan het dalen. "Wij zijn op weg naar 1 dode per uur. Dat is goed nieuws, maar het blijft een ongelofelijk hard cijfer. Op een bepaald moment dachten we dat vapes (elektronische sigaretten of e-sigaretten, red.) het tij zouden keren, maar dat is nog maar zeer de vraag", zegt Lardon.

"Vapen werd in de markt gezet om verstokte rokers toch te helpen om op een andere manier om te gaan met hun nicotineverslaving. Op zich is dat goed, want vapes zijn minder schadelijk dan de klassieke sigaret. We hadden dus goede hoop, maar het probleem is nu dat heel veel jongeren, tot zelfs kinderen toe, met die vapes bezig zijn. Ik vrees dat we de ene verslaving door de andere aan het vervangen zijn."   

Uit een leerlingenbevraging van het Vlaams expertisecentrum Alcohol en andere Drugs (VAD) bij jongeren tussen 12 en 18 jaar blijkt er steeds minder klassieke sigaretten gerookt worden, maar wel steeds meer e-sigaretten. 15,9 procent zei het afgelopen jaar tabak gerookt te hebben. 23 procent heeft het afgelopen jaar gevapet, 6,5 procent doet dat geregeld.

Dit voorjaar was er ook een bevraging door de onderzoeksgroep 'Mijn gedacht' van de UAntwerpen bij meer dan 11.000 jongeren tussen 15 en 18 jaar in Vlaanderen en Brussel. Ook daaruit bleek dat jongeren steeds meer naar vapes grijpen. 11 procent van die groep vapet regelmatig, 8 procent zelfs dagelijks. Het dubbele van de jongeren die zeiden dat ze roken (4 procent).

Professor Lardon geeft regelmatig lezingen in scholen. "Ik kom heel veel in scholen, de laatste tijd ook steeds meer in lagere scholen. Ik zie intussen 8- tot 9-jarigen die vapes gebruiken. Uiteraard, want ze hebben frambozensmaak, pannenkoekensmaak, ... Maar in die vapes zit nicotine. Extreem verslavend."  

In zijn boek geeft Lardon enkele voorbeelden van kinderen en volwassenen die zich totaal niet bewust zijn van de gevaren. "Als ik in scholen kom en aan leerlingen vraag of ze denken dat vapen ongezond is, krijg ik als antwoord 'jamaar meneer, dat smaakt naar appel'. Ze zien het als een gezond tussendoortje."

"Een jongen ging na schooltijd om 16 uur naar de nachtwinkel om een zakje chips te kopen. De verkoper vroeg zelf of hij ook geen vape wilde. Niet alleen is er hier geen leeftijdscontrole, maar worden jongeren zelfs actief aangezet tot vapen."

"Een meisje mocht haar vape meenemen voor ze ging slapen. Blijkbaar mocht dat van haar ouders. De uitleg was dat haar tanden gepoetst waren, dus liever geen snoep meer, maar 'neem dan maar dat snoepje'. Er is dus echt nog onwetendheid over die vapes."

Voor alle duidelijkheid: vapes zijn geen 'snoepjes'. Onderzoek van RTL in Nederland naar illegale vapes liet bovendien zien dat er veel meer nicotine in zit dan toegelaten. Maar niet alleen dat, ook metalen tot zelfs formaldehyde (een stof die ernstige gezondheidsklachten kan veroorzaken, van hoofdpijn tot kanker, red.).

Vapes mogen niet verkocht worden aan minderjarigen, maar daar loopt het mis. "In dampshops wordt dat goed gecontroleerd, maar in de nachtwinkels, krantenwinkels, tankstations niet", zegt Lardon. "De legaliteit van gebruik is veel minder duidelijk. Als ouders dat aan hun kinderen willen geven, dan kan dat in principe, want er staat niks over in de wet."

Hoe kan of moet de overheid dan ingrijpen? "Vanaf 1 januari 2025 verbieden wij het gebruik van wegwerp-vapes, als eerste land in Europa. Dat soort vapes wordt vaak door kinderen en jongeren gekocht. Maar het is ook daar maar de vraag of dat kan helpen", zegt Lardon. "Ik denk dat we te laat zijn."

In Nederland is het sinds begin dit jaar verboden om smaakjes toe te voegen aan wegwerp-vapes. "Maar we zien daar massaal veel vapes met smaakjes circuleren. Die komen natuurlijk van de zwarte markt, van Chinese webshops. We moeten hier écht aandacht voor hebben."

Professor Lardon vraagt met aandrang "dat de overheid eindelijk eens werk maakt van een 'generatie rookvrij'." Hij verwijst daarvoor naar het Verenigd Koninkrijk. "Kinderen die geboren zijn vanaf 2009, krijgen straks geen toegang meer tot tabak. Dat is geen verbod, een kind van 10, 11 jaar bekijkt dat zo niet. Integendeel, een kind vindt dat vies."

"Als je die kinderen rookvrij groter laat worden, gaan ze op 12 jaar, 13 jaar enzoverder ook geen tabak krijgen en niet roken. Dan hopen we zo ooit een 'generatie rookvrij' te blijven. Echt waar, we moeten dat doen. Als onze minister van Volksgezondheid (op dit moment Frank Vandenbroucke, red.), aan het luisteren is: probeer dat in te voeren. Wij zijn het moe om te dweilen met de kraan open."