Vandaag is het 35 jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel, maar veel Duitsers leven nog steeds met een 'Mauer im Kopf', een muur in hun hoofd. Hoe komt het dat die tweedeling nog altijd voelbaar is in een stad die al langer zonder dan met de Muur leeft? VRT NWS vroeg het aan enkele 'Ossi's', inwoners van de vroegere DDR of Oost-Duitsland. "Als jonge kerel keek ik op naar Amerika, nu waardeer ik steeds meer waar de DDR voor stond."
35 jaar na val Berlijnse Muur leven veel Duitsers nog altijd met de Muur in hun hoofd
Trees Vandamme
Gepubliceerd:
De evangelische Gethsemanekirche in Berlijn is een icoon. In oktober 1989 werd de kerk het centrum van de vreedzame opstanden die het begin van het einde voor de DDR betekenden. Geen betere plek om de festiviteiten voor de 35e verjaardag van de 'Mauerfall' in te luiden.
Het thema van het panelgesprek dat hier vandaag op het programma staat, luidt: "Hoe kunnen we leren van Oost- en West-Duitse perspectieven om de multiculturele uitdagingen van vandaag aan te pakken?" Geen onnodige vraag in tijden van politieke polarisatie – de huidige crisis in de Duitse regering zet de spanningen nog maar eens op scherp.
Vrijheid, blijheid voor iedereen?
De debatavond is een mooie illustratie van het feit dat niet alle Oost-Berlijners -en Oost-Duitsers bij uitbreiding- met nostalgische gevoelens terugkijken op 9 november 1989. Op die historische dag verklaarde partijfunctionaris Günter Schabowski de muur de facto voor 'open' na een verwarrende persconferentie rond de nieuwe uitreisregels.
Dankzij de 'Wende' kon ik mijn droomberoep uitoefenen
Kristina, ex-landschapsarchitecte
Die tweespalt voel ik ook wanneer ik 'mijn' hippe Prenzlauer Berg achter me laat en in oostelijke richting de grijze woontorens tegemoet fiets. In een park in het stadsdeel Weißensee hou ik halt en raak aan de praat met Kristina (70), een gepensioneerde landschapsarchitecte die in Oost-Berlijn geboren en getogen is. Of zij soms nog 'Ostalgie' ervaart?
"Dat valt wel mee. Ik had een goed leven voor de val van de muur, maar een nog beter leven nadien. Ook al heb ik een prima opleiding tot bouwingenieur gehad, dankzij de 'Wende' kon ik een oude droom waarmaken en mij gratis omscholen tot landschapsarchitecte. In de DDR was zo'n studie geen optie; de staat had vooral interesse in 'functionele' beroepen."
'Ostalgie' in een individualistisch Duitsland
"Wat ik wél mis aan de tijd van de muur, is het gemeenschapsgevoel", gaat Kristina verder. "Buren schoten elkaar te hulp, iedereen kende elkaar. Berlijn is nu veel individualistischer – dat zie je alleen al aan het hoge aantal daklozen in de stad (40.000 volgens de meest recente schattingen, red.)."
"In de DDR waren die er ook, ook al ontkende de SED (de staatspartij van de DDR, red.) dat. Toch leverde de staat echt serieuze inspanningen om iedereen een dak boven het hoofd te bieden. De huurprijzen bijvoorbeeld werden voor iedereen kunstmatig laag gehouden. Nu rijzen die prijzen de pan uit door de woningschaarste."
Drie decennia van speculatie door investeerders en de privatisering van sociale huurwoningen hebben inderdaad hun sporen nagelaten. Waar je in 2012 nog een appartement van 70 m² voor zo'n 465 euro per maand kon huren, moet je daar vandaag al bijna 1.090 euro voor neertellen.
Wanneer we de stijgingen van huurprijzen per stadswijk bekijken in 2022, zien we dat de oostelijke stadsdelen Mitte, Friedrichshain-Kreuzberg en Pankow respectievelijk de 1e, 3e en 4e plaats in de top 5 innemen. Steeds meer Duitse nieuwkomers en expats verdringen de oorspronkelijke bewoners, die zich een appartementje in een van die prachtig gerenoveerde 'Altbauwohnungen' niet meer kunnen veroorloven.
In de DDR liep de betere klasse niet met haar rijkdom te koop
Jeanette (55), medisch secretaresse
Die frustratie over de gentrificatie van de voormalige arbeiderswijken deelt de praatgrage Jeanette (55), die ik iets verderop in een winkelcentrum ontmoet. Bij een pop-up kledingkraampje twijfelt de medisch secretaresse tussen een blousemaat 46 of 48. "Op sommige vlakken was het leven achter de muur beter, op andere zijn we nu beter af. In de DDR kon ik als dikkere vrouw enkel zwangerschapskledij dragen. Nu zijn er ook leuke kleren voor mensen met grote maten te koop."
"Ook vind ik het fijn dat ik nu kan reizen. Als ik er tenminste het geld voor heb. Mijn man en ik komen wel rond, maar voor extraatjes is er vaak geen ruimte. De kloof tussen arm en rijk wordt in Duitsland steeds groter. In de DDR had je ook rijken, maar met die rijkdom liep je toen niet te koop. En voor de armere klasse werd goed gezorgd – met gratis crèches, 'poliklinieken' zonder ellenlange wachtlijsten en onderwijs van hoog niveau."
Ze ergert zich dan ook mateloos aan de manier waarop de 'Wessi's' hun lang verloren stadsgenoten verwelkomden in '89 – als slachtoffers in plaats van als gelijken. "Tijdens de hereniging waren ze door het dolle heen, daarna werden onze bedrijven gesloten en verloren we massaal onze jobs."
Loonkloof: de harde realiteit
“Als we bij West-Duitse firma’s solliciteerden, kregen we van de bazen te horen dat ze ons niet meer durfden aan te nemen. West-Berlijnse werknemers klaagden steen en been over de nieuwe concurrentie op de werkvloer en op de arbeidsmarkt in het algemeen. Als we dan toch ergens konden beginnen, belandden we ondanks onze sterke werkethiek steevast aan de onderkant van de loonschaal. Velen van ons slaagden er nooit in om de carrièreladder te beklimmen; ikzelf ook niet."
De loonkloof tussen de oostelijke en westelijke deelstaten is voor veel Oost-Duitsers effectief een harde realiteit. Volgens het Duitse Federale Bureau voor Statistiek verdienen voltijds werkenden in voormalig Oost-Duitsland in 2024 gemiddeld 824 euro bruto minder per maand dan hun westerse collega’s. De lagere levenskosten in de oostelijke deelstaten compenseren dat verschil niet.
En hoewel de loonverschillen beperkt zijn in een eengemaakte stad als Berlijn, bestaan ze nog steeds. Zo scheidt de voormalige grens ‘Tarifgebiet I’ in West-Berlijn van 'Tarifgebiet II’ in Oost-Berlijn en Brandenburg. Deze cao hanteren dan wel dezelfde loonschalen, een arbeidsweek telt in Tarifgebiet II vaak enkele uren meer. “Het is pure discriminatie”, windt Jeanette zich op. “En dat terwijl er genoeg geld is als je ziet wat al die vluchtelingen krijgen.”
Ondanks de lange arm van de Stasi was ik vroeger zelden bang
Olivier* (56), groenarbeider
Daar sluit Olivier* (56) zich bij aan. Op fluistertoon en met afgewende blik beantwoordt hij aarzelend mijn vragen. “Ikzelf kom uit het Oost-Duitse Neudorf, maar verhuisde al op jonge leeftijd met mijn ouders naar Oost-Berlijn. Vanuit mijn appartement pal aan de muur kon ik West-Berlijn binnenkijken. Als tiener en prille twintiger was ik erg gericht op de voor ons onbereikbare Amerikaanse cultuur, maar nu waardeer ik eigenlijk steeds meer alles waar de DDR voor stond: orde, veiligheid, gelijkheid, een woning en werk voor iedereen, …”
Verkiezingsuitslag weerspiegelt angst voor migratie
De muur hield volgens de groenarbeider ook 'slechte' invloeden tegen. “Het aantal mensen dat we hier de laatste jaren opvangen, is niet meer bij te houden. ‘s Avonds durf ik soms niet buitenkomen als ze weer met elkaar op de vuist gaan. Die gevoelens van angst had ik hier vroeger niet, ondanks de lange arm van de Stasi (de binnenlandse veiligheidsdienst van de DDR, red.).”
Die angst komt tot uiting in de cijfers van de recente Europese verkiezingen. In het voormalige Oost-Berlijn behaalde de extreemrechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) recordresultaten, terwijl in het westen van Berlijn de christendemocratische CDU zegevierde en in de centrale binnenstad de Groenen."
Ook de toekomst ziet Olivier somber in. “In de jaren 80 werden wij bang gemaakt voor de Amerikanen, de laatste jaren moeten we weer angst hebben voor de Russen. En nu Trump verkozen is, heb ik schrik voor beide grootmachten. De Koude Oorlog is nooit weggeweest, aan welke kant we ook staan.”
*Olivier wou wel voor de foto poseren, maar gebruikt liever een schuilnaam. Zijn identiteit is bij de redactie bekend.
