'Meeuw' van Tsjechov in Vlaamse Gebarentaal: "Horende publiek komt een keer in beperkte positie"

'Meeuw' (1896) gaat over een zoekende jeugd en een oudere generatie die zich daardoor bedreigd voelt. In deze versie, gebaseerd op een bewerking van Ilja Leonard Pfeijffer, staan 4 koppels in verschillende fasen van hun leven centraal: 2 twintigers, 2 dertigers, 2 veertigers en 2 zestigers. 

Een familie komt tijdens de zomervakantie weer samen. "De jongere garde bereidt ter vermaak op het familiefeest een toneelstuk voor", legt regisseur Stijn Van Opstal uit. "En dat toneelstuk wordt niet geapprecieerd door de oudere garde."

"De jongeren gebruiken nieuwe vormen en nieuwe manieren van theatermaken en de oudere garde voelt zich daardoor een beetje bedreigd. En in die zoektocht naar nieuwe vormen is wat wij nu aan het doen zijn ook een beetje nieuw of eerder ongekend." 

Bekijk hoe 'Meeuw' in Vlaamse Gebarentaal tot stand gekomen is: 

Olympique Dramatique heeft een grote voorliefde voor repertoire, voor verhalen uit de geschiedenis, omdat er universele waarheden in vervat zitten. 

"Tsjechov is van de tijdloze schrijvers een van de jongsten, slechts 120 jaar oud", zegt Van Opstal lachend. "Hij maakt met enorm veel humor en mededogen komedies over de struikelende mens die wij blijkbaar al eeuwen zijn. 'De meeuw' in het bijzonder is wat mij betreft een van de mooiste en tederste stukken uit de toneelgeschiedenis."

Het bijzondere aan deze bewerking is dat het stuk volledig in Vlaamse Gebarentaal (VGT) gespeeld wordt.

Stijn Van Opstal wilde zelf al lang een brug slaan naar de dovengemeenschap. Als tiener was hij bevriend met Seppe, een dove jongen die hij had leren kennen bij Theater Stap (gezelschap waarin mensen met een beperking centraal staan, red.). Toen Seppe 5 jaar geleden overleed, groeide bij Van Opstal de fascinatie over de taal die hij 'sprak', vertelde Van Opstal dit voorjaar in Gazet van Antwerpen. 

"Het is begonnen bij mij met een nieuwsgierigheid naar een gemeenschap, maar er was een brug die ik niet kon overwinnen. Ik zag dove mensen communiceren en ik geraakte er niet bij. De enige manier was: zelf die taal leren." 

Toch was dat makkelijker gezegd dan gedaan. "Ik ben begonnen met avondschool en online lessen, maar ik was niet ambitieus genoeg. Het verwaterde altijd. Ik dacht: de enige manier om echt die taal te leren, is als ik mijn passie en mijn ambities samenvoeg." 

"Dan ben ik beginnen te dromen van een stuk, samen met dove artiesten en dove medewerkers. Stap per stap is mijn nieuwsgierigheid ambitie geworden en zijn we dat nu echt aan het doen." 

"Toen Stijn me vertelde dat hij deze voorstelling volledig in VGT wilde doen, was ik echt verwonderd", zegt Serge Vlerick, zelf tolk VGT die meespeelt, in de video over het maakproces. Lut Reysen, die niet kan horen, geeft toe dat ze eerst sceptisch was. "Ik twijfelde zelfs of het de 5 horende acteurs wel zou lukken om met de 3 niet-horende acteurs samen te spelen." 

Maar alle horende acteurs hebben een jaar intensief lessen Vlaamse Gebarentaal gevolgd. Actrice Sofie Decleir zag het als een kans. "Het was een leuke uitdaging om te proberen te zoeken hoe je met gebaren, maar ook op andere manieren toch kan communiceren, want de voorstelling is niet compleet in stilte." 

"Taal is inderdaad een belangrijk wapen voor een toneelspeler", beaamt Tom Dewispelaere. "Maar ik merk dat ons lichaam en onze handen even sterke wapens zijn wanneer het gaat over emoties, gevoel en intensiteit. Ik weet nu zeker dat er meer is dan alleen maar woorden."

Voor Yana Wuytjens, die met dit stuk haar eerste stappen zet in de theaterwereld, is het helemaal nieuw. "Het is een ontzettend mooie ervaring dat ik nu samen met professionele acteurs kan spelen." 

Wuytjens denkt dat de dovengemeenschap enorm blij zal zijn met deze voorstelling. "Eindelijk is er een voorstelling die volledig in gebarentaal is, die zij volledig kunnen volgen. Dus ik hoop dat er een nieuwe wereld voor hen opengaat." 

Diane Boonen is een van de mensen die het script naar Vlaamse Gebarentaal vertaald heeft, op basis van een Nederlandse vertaling vanuit het Russisch. "We namen de vertaling op en stuurden video's naar de horende en dove acteurs om te oefenen", legt ze uit in een video over het maakproces. 

"We doen alleen een 'droge' vertaling van de tekst, zonder emoties toe te voegen', gaat Boonen verder. "Als we emoties in ons vertaalwerk zouden verwerken, kunnen de acteurs vastlopen." 

De acteurs zijn dan elk op hun eigen manier aan de slag gegaan met de vertaling. "Ik heb die filmpjes trachten te ontcijferen", legt Decleir uit. "En dan heb ik die glos (een geschreven vorm van VGT die aangeeft hoe er wordt gebaard, red.) van buiten geleerd." 

"En ik heb dat gedaan in de beslotenheid van mijn kamer. Normaal is er altijd geluid, ben je hardop aan het oefenen. Nu zat ik dagen, uren, alleen aan mijn computer in totale stilte. Dat gaf me zo’n rust, dat was heel aangenaam."  

"Het is prachtig om te zien hoe ze zijn geëvolueerd, niet alleen in hun acteerwerk, maar ook in de communicatie met ons tijdens de repetities waar ze nieuwe gebaren van ons leerden", benadrukt Vlerick. Volgens Tom Dewispelaere heeft nu een goede basis in VGT  en kan hij intussen zelfs "een goed gesprek voeren met hen bij een pintje."

Tijdens de repetities werden wel steeds tolken ingezet zodat iedereen alles kon volgen. Via boventitels is de voorstelling ook te volgen voor mensen die wel kunnen horen, maar geen VGT begrijpen.

"De dovengemeenschap gaat een theaterstuk in hun moedertaal zien", legt Van Opstal uit. "Dat is iets wat nog niet vaak gebeurd is. En langs de andere kant gaat het horende publiek een keer in een beperkte positie terechtkomen wat niet zo vanzelfsprekend is."

"Zij gaan uiteraard geholpen worden door de wonderlijke acteurs die al langer met ons meewerken: Sofie (Decleir) en Tom (Dewispelaere), mensen die ervaring hebben met Tsjechov. En het wordt boventiteld, dus de stap is ook niet helemaal onmogelijk. Maar ik denk dat de ontmoeting met de stilte het bijzonderste gaat zijn. Dat was voor mij zo." 

Al zal de voorstelling niet helemaal stil zijn. "Het doel was: laten we een voorstelling in stilte maken", besluit Van Opstal. "Die stilte zoals ik ze kende in de omgang met de dovengemeenschap kan heel luid zijn. Stilte bestaat uiteraard niet. Als de woorden wegvallen, komt er een nieuwe achtergrond op de voorgrond. Dus stilte is luid en je gaat een andere soundtrack krijgen. De soundtrack van het dagelijkse leven achter je en daar zit poëzie en schoonheid in, die we natuurlijk wat componeren."