Stokoud en heel vervuilend: 8 oude straalmotoren krijgen subsidies om stroomnet overeind te houden

"Ik word daar tureluurs van, van dat lawaai. Het was weer koekenbak vandaag. Ze laten de Boeing-motor opnieuw draaien. " De omwonenden van de oude turbojet in Noordschote schrikken er nog altijd van op. Een paar tientallen uren per jaar schiet hij nog in actie, om elektriciteit te maken. En de vergelijking met Boeing-straalmotoren is niet uit de lucht gegrepen. Want in de oranje-groene stalen containers ligt inderdaad een straalmotor uit … 1971. Ruim een halve eeuw oud is de turbojet, maar toch doet hij nog dienst. 

Die oude turbojet uit Noordschote zal het komende jaar subsidies krijgen. Voor het eerst, in de tientallen jaren dat hij al draait. En hij niet alleen: uit de publicatie van de nieuwe zogenoemde CRM-subsidieronde eind vorige week blijkt dat ook 2 turbojets in Beerse en eentje in Zelzate ondersteuning krijgen. Eerder al waren er 5 andere, waaronder dus Noordschote, goedgekeurd. Daarmee krijgen alle werkende turbojets in ons land in 2025 voor het eerst in hun bestaan overheidssubsidies.

Merkwaardig voor een vervuilende technologie die eigenlijk niet meer van deze tijd is. Maar blijkbaar kunnen we ze nog niet missen en mochten ze volgens Europa subsidies krijgen. 7 vragen over het gebruik van straalmotoren bij onze elektriciteitsproductie en waarom ze ineens ondersteuning krijgen.

Motoren van straalvliegtuigen om stroom te maken, het lijkt op het eerste gezicht verrassend. Straalmotoren of turbojets zijn eigenlijk bedoeld om stuwkracht te produceren. Een turbojet zuigt lucht aan, verhit die door kerosine te verbranden en stuwt de verhitte lucht door een turbine die begint te draaien en de lucht met grote kracht achteraan de turbojet uitstoot. Dat geeft het vliegtuig een voorwaartse stuwbeweging.

Omdat de turbines van turbojets heel snel heel hoge draaisnelheden kunnen bereiken, zijn ze ook interessant om stroom mee te maken. Een snelle draaibeweging is een van de gebruikelijke manieren om elektriciteit te produceren. En turbojets kunnen dat heel snel en met grote kracht.

"Turbojets kunnen binnen een paar tellen op vol vermogen draaien", zo duidt Dirk Van Hertem, hoogleraar elektrotechniek aan de KU Leuven en researchcentrum EnergyVille. "Bij klassieke centrales duurt dat veel langer." Dat maakt turbojets heel geschikt om snel onverwachte bruuske schommelingen in het stroomnet op te vangen, bijvoorbeeld wanneer een stroomcentrale plots uitvalt en er geen andere centrale meer in reserve is.

Zulke bruuske schommelingen kunnen het stroomnet zodanig ontwrichten dat er grote stroomuitvallen of black-outs kunnen ontstaan. Turbojets zijn daar de laatste verdedigingslinie tegen en worden dan ook al sinds de jaren 50 en 60 ingezet als piekeenheden die het elektriciteitsnet in evenwicht moeten houden.

Ook in ons land spelen ze nog altijd een rol. In totaal liggen er dus nog 8 turbojets, verspreid over 7 locaties in Vlaanderen en Wallonië. Ze hebben elk een vermogen van ongeveer 17 MW, dat is te vergelijken met 5 grote windturbines. Zes van de 8 turbojets dateren van het eind van de jaren 60 en het begin van de jaren 70 en zijn dus meer dan een halve eeuw oud. Ze zijn verwant aan de turbojets die in de jaren 60 in de Boeing 707 passagiersvliegtuigen werden gebruikt . Stokoud, maar ze blijven nodig, blijkbaar.

Dat is wel opmerkelijk. Want vanaf de jaren 70 kregen ze al concurrentie van gasturbines, die efficiënter, goedkoper, stiller en minder vervuilend zijn. Sinds een paar jaar zijn daar ook batterijenparken bij gekomen. Die kunnen in geval van stroomnood binnen de paar seconden hun opgeladen stroom ontladen en zo ook meehelpen aan de stabiliteit van het net. En vooral: ze kunnen groene stroom opslaan. Dat maakt ze erg klimaatvriendelijk. Heel anders dan de oude turbojets.

Turbojets draaien op kerosine: erg vervuilend voor milieu en klimaat. Volgens Dirk Van Hertem verbruiken de oudere turbojets zowat 7.000 liter per uur en zijn ze erg inefficiënt: "Ze hebben eigenlijk een vrij laag rendement, een 20 procent, terwijl een nieuwe centrale meer dan 50 procent rendement heeft."

De oude turbojets stoten makkelijk 3 keer meer CO2 uit dan moderne gasturbines. "Tot 1.000 gram CO2 per kWh aangemaakte stroom, terwijl de traditionele gascentrales van 300 tot 500 gram gaan", zegt Van Hertem. Met die 1.000 gram zijn turbojets zelfs meer vervuilend dan steenkoolcentrales. Bovendien komen er door hun slechte verbranding ook andere schadelijke stoffen vrij, zoals stikstofoxides, onverbrande koolwaterstoffen en fijnstof.

En dan is er nog het lawaai. Alle 8 turbojets liggen in geluiddichte containers. Maar als ze aanslaan hoor je ze nog altijd. Het heeft veel weg van een straalvliegtuig dat op lage hoogte passeert.

Turbojets voor elektriciteitsproductie zijn eigenlijk niet meer van deze tijd. In de jaren 50 en 60 werd niet gekeken op een liter meer of minder kerosine omdat die zo goedkoop was. En milieu- en klimaatbeperkingen stonden al helemaal niet op de agenda.

Maar zelfs toen de aardolie peperduur werd en de milieunormen almaar strenger werden, bleven de turbojets nog op de markt, als laatste verdedigingslijn tegen een black-out. Hun businessmodel is namelijk interessant.

Turbojets worden tegen een flinke prijs gehuurd door de partijen die het stroomnet in gevaar brengen. Dat kunnen stroomproducenten zijn die plots een centrale zien uitvallen, of leveranciers die te weinig stroom hebben besteld of een uitbater van een windpark die door een onverwachte windstilte geen stroom meer kan maken.

Een stroomnet dat uit balans geraakt kan namelijk volledig instorten, wat tientallen miljoenen euro's kan kosten. Dat wil iedereen te allen prijze vermijden. Zelfs als je daarvoor peperdure, oude turbojets moet inhuren. De enorme kosten van de turbojets wegen niet op tegen de miljoenen aan schadeclaims die de veroorzaker van een black-out boven het hoofd hangen. 

Vermoedelijk verklaart dat ook waarom de turbojets al die tijd op de markt zijn gebleven, hoewel ze almaar minder worden gebruikt. In 2022 draaiden volgens hoogspanningsnetbeheerder Elia de 8 turbojets samen nog 162 uur en maakten ze 9.310 MWh stroom. Dat is het verbruik van 2.660 huishoudens. Vorig jaar was dat nog maar 51 uur met 1.415 MWh productie, goed voor 404 huishoudens. Dit jaar wordt dat vermoedelijk nog minder.

Er zijn intussen wel al wat turbojets uit dienst genomen, maar blijkbaar voelde niemand de nood om de oude straalmotoren allemaal te vervangen. Ze zouden na verloop van tijd wel vanzelf verdwijnen, was de redenering. Maar dat was buiten de kernuitstap gerekend.

Door het wegvallen van 5 van de 7 kernreactoren komt onze stroomvoorziening mogelijk in het gedrang. Vooral op koude, donkere winterdagen met een hoog stroomverbruik én wanneer de wind en zonne-energie niet thuis geven, kunnen er problemen ontstaan. 

Dan moeten andere stroomcentrales bijspringen. Alleen: het gaat om centrales die helemaal niet rendabel zijn. Ze draaien almaar minder omdat het aandeel hernieuwbare energie in ons land jaar na jaar groeit.

Bovendien weten ze door het wispelturige karakter van de wind- en zonne-energie ook nooit hoeveel keer ze precies zullen moeten inspringen om tijdelijke stroomtekorten op te vangen. De inkomsten van die centrales zijn dus heel onzeker. Ze worden zo weinig rendabel dat het financieel niet haalbaar meer is om ze nog open te houden.  

Het gaat onder meer om oude bestaande gasgestookte elektriciteitcentrales en kleinere gasturbines. Maar ook nieuwere technologieën, zoals twee nieuwe gascentrales, de batterijenparken en slimme stroomsturing. De enige manier om die eenheden ter beschikking te houden is ze subsidiëren.

Elk jaar organiseert hoogspanningsnetbeheerder Elia in samenspraak met de federale overheid dan ook de zogenoemde CRM-veilingen waar de verschillende centrales die toch willen openblijven zich kunnen aanbieden. De eenheden die de minste subsidies vragen en dus de belastingbetaler het minste kosten, krijgen de ondersteuning. Maar die centrales moeten dan op om het even welk moment - 7 dagen op 7, 24 uur per dag - kunnen opstarten om de nodige stroom te leveren.

De CRM-veilingen moeten van Europa technologieneutraal zijn en beperken zich ook niet tot Belgische centrales. Zo gaan er volgend jaar al subsidies naar een grote Nederlandse gascentrale en een Duitse waterkrachteenheid die stroom zullen leveren wanneer wij op tekorten dreigen af te stevenen.

Er zit één grote beperking op het aanbod: de klimaatvriendelijkheid van de centrales. Zo mogen steenkoolcentrales niet meedoen aan de veilingen omdat ze té veel CO2 uitstoten. Maar blijkbaar gelden die beperkingen in Europa nog niet voor de turbojets. Federaal minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) vroeg aan Europa om dat te veranderen, nadat de VRT-nieuwsredactie in 2021 de vinger had gelegd op de merkwaardige subsidie. Anderhalf jaar geleden liet ze in de krant La Libre nog weten dat ze de uitstootnormen zodanig zou verscherpen dat geen enkele turbojet nog in aanmerking zou komen voor subsidies.

Het aantal gesubsidieerde straalmotoren zou dus beperkt blijven tot de oorspronkelijke 5 eenheden die in 2021 aan de eerste CRM-veiling hadden deelgenomen en in 2025 dus een jaar lang van ondersteuning zullen kunnen genieten.

Maar in de nieuwe veiling van oktober jongstleden moest Van der Straeten daar nog één keer van afwijken. Volgend jaar krijgen nog 3 extra turbojets een subsidie om een jaar langer ter beschikking te blijven. Hoeveel ze precies krijgen, wordt niet openbaar gemaakt. Maar schattingen liggen rond 1,5 miljoen voor 2025. Maar dat zou echt wel éénmalig zijn. Vanaf 2026 is het definitief gedaan met het ondersteunen van de turbojets, zo klinkt het bij Van der Straeten. 

Het blijft wel opvallend dat een oude, vervuilende, klimaatonvriendelijke en inefficïente technologie die draait op fossiele brandstoffen voor het eerst in bijna 70 jaar subsidies krijgt. Maar Van der Straeten erkent dat het niet anders kon: het moest van Europa en de turbojets zijn echt nodig om mogelijke stroomtekorten volgend jaar te kunnen opvangen. 

Vermoedelijk zullen de turbojets ook na 2025 nog een rol blijven spelen in onze bevoorradingszekerheid. Maar almaar minder én alleszins zonder subsidies, om over een aantal jaren dan echt definitief te verdwijnen.