Waar liep het mis met de federale formatie? 5 bepalende momenten die ze deden stokken

Na de verkiezingen van 9 juni heerst een voorzichtig optimisme: de uitslag lijkt voor een keer relatief duidelijk te zijn. Aan Franstalige kant is het zonder twijfel centrumrechts dat de beste kaarten heeft, met de MR van Georges-Louis Bouchez en centrumpartij Les Engagés. Verlies is er voor Ecolo en de PS.

In Vlaanderen is er dan weer geen meerderheid mogelijk met N-VA en Vlaams Belang, waardoor eerst informateur en later formateur Bart De Wever daar ook geen rekening mee hoeft te houden. Open VLD is bovendien afgestraft door de kiezer, waardoor voor de liberalen een oppositiekuur lonkt.

Duidelijk dus, zo oppert onder meer Bouchez een paar dagen na de verkiezingen: maak een 'Arizona'-coalitie, met Vooruit, CD&V, MR en Les Engagés. "Mathematisch zijn er misschien andere coalities mogelijk, maar deze samenstelling heeft een groot voordeel: alle partijen zijn onmisbaar en toch hebben we een comfortabele meerderheid." 

Maar Vooruit-voorzitter Conner Rousseau zet al snel iedereen met de voeten op de grond. "Die 4 partijen (MR, Les Engagés, N-VA en CD&V, red.) willen net besparen op de gezondheidszorg en willen géén eerlijke bijdrage van de grootste vermogens. Dat staat gewoon haaks op het beleid waar wij voor beloond zijn."

Rousseau heeft ideologisch gezien een punt, maar het blijft een feit: veel andere opties zijn er niet. De Wever wil, exact een maand na de verkiezingen, graag een poging wagen met de 5 Arizona-partijen.

Na lang overleg op het partijbureau kondigt Rousseau, op een persconferentie die live in Het Journaal wordt uitgezonden, aan dat Vooruit mee aan tafel wil gaan voor onderhandelingen. "We geven dit een eerlijke kans."

Al snel wordt duidelijk dat het aanvankelijke optimisme misschien toch wat misplaatst was, zo zegt Wetstraatjournalist Bart Verhulst. "Het is niet omdat iets simpel lijkt, dat het ook simpel is. Vooruit is de enige centrumlinkse partij in een zee van centrum-centrumrechts. De context maakt het ook niet simpel, want in elke constellatie wachten er moeilijke beslissingen."

Heel lang hoeven we niet te wachten op een eerste crisis. Toch komt die uit eerder onverwachte hoek: Georges-Louis Bouchez zet de hakken in het zand wanneer formateur De Wever een sociaal-economische nota - de fameuze "supernota" - naar voren schuift, waarin ook sprake is van een meerwaardebelasting op de winst bij verkoop van aandelen. Ook andere elementen in de fiscale hervorming zinnen hem niet.

Eind augustus trekt De Wever naar de koning om zijn ontslag in te dienen. Vooral Bouchez krijgt in de media gretig de kop van Jut toebedeeld, maar stilaan wordt duidelijk dat ook Vooruit niet kan leven met De Wevers supernota. Onder meer de pensioen- en arbeidsmarkthervorming ligt bij de socialisten moeilijk. Te meer omdat de partij daarop wordt aangevallen door linkse bondgenoten als ABVV en PS.

Les Engagés-voorzitter Maxime Prévot moet van de koning bemiddelen, terwijl De Wever zijn wonden likt. "Dit is zonder meer de grootste politieke ontgoocheling uit mijn leven", klinkt het bij de N-VA-voorzitter. Toch trekt hij zich niet terug. Volgens hem moet en zal het uiteindelijk met de Arizona-coalitie moeten gebeuren. "Er is geen alternatief op dit moment. Als je een regering wil maken die het land hervormt, is het met deze ploeg."

Een tiental dagen kunnen de gemoederen bekoelen, waarna De Wever opnieuw het veld in wordt gestuurd als formateur. Op dat moment lijkt iedereen het wel al eens te zijn over het feit dat de formatie over de gemeenteraadsverkiezingen zal worden getild. De Wever zelf spreekt over "een boemeltrein in plaats van een hogesnelheidstrein".

Maar dat heeft ook voordeel: tot aan die lokale verkiezingen kunnen de verschillende werkgroepen in relatieve stilte en rust bouwen aan teksten. Helaas: net na de verkiezingen - waarin nochtans geen van de 5 Arizonapartijen averij heeft opgelopen - zit het spel al snel op de wagen.

Plots beginnen overal teksten en tabellen in de pers te lekken: voorstellen van verregaande pensioenhervormingen, belastingverschuivingen en investeringen in defensie staan bijna dagelijks in de kranten. Op 24 oktober heeft Vooruit-voorzitter Rousseau het gehad met de intussen quasi publieke supernota.

Volgens hem lijkt de nota van afgelopen zomer gewoon terug op tafel te liggen en drijft die zelfs "verder weg van een eerlijk evenwicht". Rousseau vindt dat de onderhandelaars eerst moeten kijken naar de begroting, waarbij "de lasten eerlijk verdeeld worden over alle burgers".

De uitspraken van Rousseau sturen De Wever weer naar de tekentafel, waardoor de formatie opnieuw een week vertraging oploopt. De formateur komt ook effectief met verschillende nieuwe teksten die voortvloeien uit gesprekken met de onderhandelaars. Hij hoopt dat die alsnog de basis kunnen vormen voor de laatste fase van de onderhandelingen.

Maar op 31 oktober leert een nieuwe vergadering met de Arizona-voorzitters dat de laatste nieuwe supernota nog altijd wringt bij Vooruit. Volgens de socialisten vraagt de tekst nog altijd te weinig inspanningen van de grote vermogens om de begroting op orde te krijgen (dat zou enkel gebeuren bij de belastinghervorming). 

"Dan kan je 2 dingen doen: ofwel kan je voor die begroting nog iets extra vragen aan die grote vermogens, maar dat wil MR niet", zegt Bart Verhulst. "Ofwel kan je geen verschuiving of verlaging van belastingen doen, maar dat is net wat MR en N-VA willen. Daar zit dus de echte blokkage: Vooruit versus MR en N-VA."

Wie krijgt hier dan de zwarte piet? "Op dit moment zegt Conner Rousseau als enige van de 5 'neen'. Maar goed, de anderen zeggen eigenlijk ook 'neen' op wat híj vraagt. Dus ik denk dat het iets te makkelijk is om de schuld alleen op Rousseau te steken. Net zoals het in augustus, toen De Wever de eerste keer ontslag nam als formateur, ook niet enkel de schuld van de MR was." 

"Het blijft een collectieve verantwoordelijkheid als je er met 5 niet samen uitgeraakt," besluit Verhulst, "met als eindverantwoordelijke Bart De Wever als formateur."