Cruciale week voor Hadja Lahbib: overleeft ze het 'mondeling examen' in het Europees Parlement en kan ze Europees commissaris worden?

Kent Zuhal Demir eigenlijk iets van onderwijs? Wat weet Melissa Depraetere van klimaatbeleid? Is Jo Brouns begaan met het milieu? Vragen die menig Vlaams Parlementslid zich wellicht stelde toen de namen en bevoegdheden van de nieuwe Vlaamse ministers uitlekten. De partijvoorzitters hadden de bevoegdheden tijdens het laatste weekend van september verdeeld, maandag legden de nieuwe ministers al de eed af in het Vlaams Parlement. Zonder enige screening door de parlementsleden. Als er de komende weken of maanden een federale regering komt, dan zal dat net zo verlopen. 

Op het Europese niveau bestaat er wel zo’n screening van kandidaat-commissarissen. Op 17 september maakte Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen bekend welke bevoegdheden ze wil geven aan de kandidaten. Die moeten nu bewijzen aan het Europees Parlement dat ze geschikt zijn voor de taak. Kennen ze hun dossiers? Wat is hun Europees engagement?

Om het antwoord op die vragen te kennen, houdt het Europees Parlement een mondelinge hoorzitting met elke kandidaat. Pas wanneer alle kandidaten geslaagd zijn, kan de vertrouwensstemming voor de voltallige Commissie plaatsvinden, en kan het nieuwe team van Von der Leyen aan de slag. 

De kandidaat-commissarissen hebben ruim anderhalve maand de tijd gehad om te studeren op de dossiers waar ze mee te maken zullen krijgen. Ze krijgen hulp van ambtenaren van de Europese Commissie die werken op de departementen waar ze voor bevoegd zullen worden. Daarbij horen ook rollenspelen of nep-hoorzittingen, waarbij ambtenaren of medewerkers doen alsof ze  een Europees Parlementslid zijn van deze of gene fractie. Ook Hadja Lahbib deed zo'n nep-hoorzitting om zich voor te bereiden op het echte werk. 

De hoorzitting zelf duurt drie uur. De kandidaat-commissaris mag zichzelf eerst een kwartier lang voorstellen. Daarna komen de vragen, een voor een. De kandidaat-commissaris moet op elke vraag antwoorden. Hij of zij zit helemaal alleen vooraan in de zaal, zonder medewerkers die te hulp kunnen schieten. Op het einde mag de kandidaat-commissaris nog een afsluitende boodschap geven. 

De vragenstellers in de hoorzitting zijn parlementsleden uit de parlementscommissies die te maken hebben met de bevoegdheden van de kandidaat-commissarissen. In het geval van Hadja Lahbib gaat het om de leden van maar liefst vier parlementscommissies. Dat komt omdat het takenpakket van Lahbib zo uitgebreid is: humanitaire hulp, maar ook civiele bescherming, cyberpesten en antiracismebeleid, en nog veel meer. 

De natuurramp in Valencia, de recente watersnood in Centraal- en Oost-Europa: het is meer dan waarschijnlijk dat Lahbib de vraag zal krijgen hoe zij als Europees commissaris zulke crisissen zou aanpakken. Maar net zo goed kan ze vragen verwachten over haar omstreden reis naar de Krim, of over de visa die ze verleende aan Iraanse diplomaten.

De manier waarop de hoorzittingen georganiseerd zijn, werkt in haar voordeel. Alleen in de eerste vragenronde kunnen parlementsleden een tweede vraag stellen, wanneer ze niet tevreden zijn met het antwoord. Daarna niet meer. Een commissaris echt op de rooster leggen en doorvragen, is dus niet mogelijk. 

Na afloop van de hoorzitting komen afgevaardigden (“coördinatoren”) van de verschillende fracties bijeen. Een kandidaat-commissaris is geslaagd als hij of zij de steun krijgt van coördinatoren die twee derde van de parlementsleden vertegenwoordigen. Anders volgt er een “tweede zit”: ofwel worden er bijkomende schriftelijke vragen gesteld, ofwel een tweede hoorzitting gehouden van anderhalf uur.  Na die “tweede zit” volstaat een gewone meerderheid om te slagen.

In het verleden heeft het Europees Parlement verschillende kandidaten gebuisd. Hun land moet dan een andere kandidaat voordragen, die ook een mondeling examen moet afleggen. Soms moeten de bevoegdheden van andere commissarissen dan ook herschikt worden. Dat zorgt voor veel vertraging, want pas wanneer het hele team geslaagd is, kan de voltallige Europese Commissie aan de slag.

Als alle commissarissen de hoorzittingen overleven, is het de bedoeling dat het Europees Parlement in de laatste week van november de vertrouwensstemming houdt over de hele Commissie. Die zou dan officieel aan de slag kunnen op 1 december.  

Of er kandidaten zullen sneuvelen, hangt niet alleen van hun bekwaamheid af, maar ook van politieke overwegingen en afrekeningen. Zo doen er veel vragen de ronde over de Hongaarse kandidaat-commissaris Oliver Varhelyi. Hij is nu al Europees commissaris voor Uitbreiding, en kreeg kritiek omdat hij soms eerder de standpunten van Hongaars premier Viktor Orbán lijkt te verdedigen, dan die van de Europese Commissie. Orbán heeft hem opnieuw voorgedragen, en Von der Leyen heeft hem nu de bevoegdheden Volksgezondheid en Dierenwelzijn gegeven. Een promotie is dat niet. Maar kent hij wel iets van die materies, vragen sommige parlementsleden zich luidop af.

En dan is er nog de Italiaan Raffaele Fitto, die tot dezelfde radicaal-rechtse partij behoort als de Italiaanse premier Giorgia Meloni. Ursula von der Leyen heeft beslist om Fitto voor te dragen als een van de zes vicevoorzitters van de Europese Commissie. Fitto zal dus deel uitmaken van haar “kernkabinet”. De socialisten in het Europees Parlement vinden dat iemand van radicaal-rechts niet thuishoort in de cockpit van de Europese besluitvorming, en zouden Fitto liever geen vicevoorzitter zien worden.

Het wordt afwachten hoe hard het politieke spel gespeeld wordt, en of er deze keer wel zin is om het spel hard te spelen. In een tijdperk vol geopolitieke spanningen kan Europa zich geen langdurig intern getouwtrek over benoemingen veroorloven.