Waterdeskundigen: "Vlaanderen schroeft investeringen terug, maar er is net méér nodig om ramp zoals in Spanje te voorkomen"

De waterbom in Spanje was onverwacht en extreem. Volgens Ann van Griensven, professor hydrologie verbonden aan de Vrije Universiteit Brussel en het waterinstituut IHE in Delft, Nederland, kan zoiets ook bij ons voorvallen. "Het is iets dat we nu vaak zien gebeuren, binnen en buiten Europa."

"Er zijn onderzoeksinstituten, bijvoorbeeld in Newcastle in het Verenigd Koninkrijk, die de patronen van waterbommen bestuderen. Ze zien dat die patronen heel duidelijk gelinkt zijn aan bepaalde patronen van hoge- en lagedrukgebieden, die dan leiden tot intense regenval."

"Ze zien dat die patronen vaker voorkomen, maar ook dat ze gepaard gaan met steeds meer en steeds hevigere neerslag. Waterbommen worden dus frequenter en heviger", zegt de waterdeskundige.

De menselijke schade in Spanje is enorm. Voorlopig zijn er officieel 205 dodelijke slachtoffers, maar de vrees is groot dat dat aantal nog sterk zal oplopen. Er zijn nog veel mensen vermist en het is voor de hulp- en reddingsdiensten moeilijk werken in de getroffen regio's. Ook de materiële ravage is gigantisch.

Wat kan die extreme gevolgen verklaren? "Je moet kijken naar de geografie daar", zegt professor Van Griensven. "Een waterbom zoals in Spanje veroorzaakt extreem veel neerslag. Je zit daar in een bergachtig gebied, en die enorme hoeveelheid water stroomt met zeer hevige snelheid naar beneden, in de valleien. Dat is bijzonder vernietigend."

Op sociale media in Spanje wordt de link gelegd met het afbreken van dammen en hoe dat overstromingen in de hand zou werken. Volgens Van Griensven gaat dat in deze situatie niet op. "Dammen zullen hier niet veel tegenin kunnen brengen, want als die gevuld zijn, kunnen ze ook geen water meer opvangen. Bij gewone overstromingen wel, maar bij zo'n extreme situatie is er weinig aan te vangen."

Sinds de waterbom in Wallonië in 2021 zijn in ons land stappen in de goede richting gezet, zegt Van Griensven. "We hebben overstromingsmodellen die goed worden onderhouden en opgevolgd. Bij risico op overstromingen worden de lokale overheden en de hulpdiensten gewaarschuwd."

Bij ons is er een goed waarschuwingssysteem, in Spanje zouden de inwoners relatief laat gewaarschuwd zijn. Van Griensven verwijst in verband hiermee naar de geografie. "Bij flash floods (plotse en krachtige overstromingen, red.) in bergachtig gebied stroomt het water zeer snel naar beneden. Zelfs als er goede voorspellingsmodellen zijn, is het veel moeilijker om iedereen tijdig te waarschuwen en in te grijpen."

"Je moet dan wegen afsluiten waarlangs mensen zouden evacueren. Dat moet dan in zeer korte tijd gebeuren. Dat is een verschil met onze gebieden, waar het veel vlakker is. Ook bij ons kunnen er flash floods zijn, maar in plaats van dat het water veel te snel wegstroomt, zal het gewoon lang blijven staan."

In Nederland is berekend dat er 20 dagen nodig zouden zijn om al het water weg te pompen als ze daar de hoeveelheid neerslag van de waterbom in Wallonië over zich heen zouden krijgen.

In Vlaanderen zijn met bijvoorbeeld het Sigmaplan goede initiatieven genomen, zegt Van Griensven. Met het Sigmaplan wil de overheid het risico op overstromingen rond de Schelde en haar zijrivieren verkleinen, onder meer door het creëren van overstromingsgebieden. "Daarbij geven we ruimte aan water, en hoe meer ruimte je geeft, hoe minder kans op schade."

Maar er is ook kritiek. "We moeten blijven investeren. Het is echt moeilijk te begrijpen dat de huidige regering de budgetten teruggeschroefd heeft. We hebben juist meer nodig. Dit lijkt misschien een besparing, maar als we dan met overstromingen en alle bijhorende schade zitten, gaan de meerkosten veel groter zijn."

Daarmee sluit Van Griensven zich aan bij wat hydroloog Patrick Willems eerder deze week in Terzake op VRT Canvas zei. "We moeten beter gewapend zijn tegen dat soort gebeurtenis, en als het zich voordoet, dat de risico's veel minder groot zijn. Wel, we zijn daar nog veel te weinig tegen gewapend."

"We hebben in Vlaanderen veel lopende investeringen. We weten wat we moeten doen, we zijn op de goede weg. Maar we moeten nu volhouden en opschalen naar acties op grotere schaal. En dat doet de Vlaamse regering nu wel heel weinig. Blijkbaar is de sense of urgency toch nog niet zo hoog als die zou moeten zijn", zei Willems.

"Op dat vlak denk ik dat de Vlaamse regering niet goed bezig is", zegt ook professor Van Griensven. "Er is nood aan een systematisch plan om te berekenen wat we nodig hebben om de risico's tot een zeker minimum te beperken. Naar 0, dat gaat niet, maar we moeten het kunnen terugdringen tot een bepaald niveau."

"Dat zou dan natuurlijk wel betekenen dat hier en daar ook ruimte voor water moet worden gemaakt. Dat is in Vlaanderen niet zo eenvoudig, omdat ons landschap redelijk versnipperd is. Er staat overal wel ergens wat bebouwing en soms staat die niet op de juiste plaats. Maar er zijn wel degelijk gebieden die zich daartoe lenen."