De macht van de president van de Verenigde Staten komt binnen de internationale gemeenschap steeds vaker onder druk te staan. De VS is nochtans een supermacht, met de grootste economie ter wereld, een machtig leger, toegang tot nucleaire wapens en invloed over de hele wereld. Het lijkt voor de hand liggend dat de 'Commander in Chief' van zo'n land de machtigste persoon ter wereld is, maar toch zijn er kapers op de kust.
Concurrentie van Rusland en binnenlandse problemen: is president van VS nog steeds machtigste persoon ter wereld?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
Met een budget van 775 miljard in 2024 pompt geen enkel land meer geld in defensie dan de Verenigde Staten. Ook de binnenlandse Amerikaanse economie is de grootste ter wereld. De leider van dat land moet dan toch wel de machtigste persoon ter wereld zijn? Zo eenvoudig is het helaas niet.
Volgens het Amerikaanse zakentijdschrift Forbes moet de Amerikaanse president het op de lijst van machtigste personen ter wereld stellen met een derde plaats. De Chinese president Xi Jinping voert de lijst aan, de Russische president Vladimir Poetin staat tweede, al werd hij toen (de ranking dateert uit 2018) nog niet getroffen door de internationale sancties die werden genomen na de grootschalige inval van Rusland in Oekraïne.
Grootste, sterkste, belangrijkste
Volgens het tijdschrift is de Amerikaanse president dus niet de machtigste persoon ter wereld. Al hangt dat natuurlijk wel af van de manier waarop je macht definieert. Focus je op militaire macht, dan zijn de Verenigde Staten wel veruit de machtigste. Het land heeft het grootste defensiebudget en het sterkste leger ter wereld. De president is opperbevelhebber en heeft daardoor veel invloed op militaire beslissingen.
Ook op economisch vlak is de VS een machtig land. Het heeft de grootste nationale economie ter wereld, vooral dankzij de aanwezigheid van delfstoffen als aardgas, aardolie en kolen. De VS heeft lange tijd een leidende positie gehad op het gebied van technologie en innovatie. Silicon Valley is bijvoorbeeld de thuisbasis van veel van 's werelds grootste technologiebedrijven, zoals Apple, Google, en Microsoft.
De president bepaalt voor een groot deel de economische politiek en de internationale handelsrelaties, en heeft dus ook op dat vlak behoorlijk veel macht.
Daarnaast spelen de Verenigde Staten ook op het wereldtoneel een belangrijke rol. De diplomatieke aanwezigheid van de VS beïnvloedt het beleid van andere landen, bijvoorbeeld via allianties als het militaire bondgenootschap NAVO of door economische en politieke sancties.
Concurrentie van China en Rusland
Hoe dan ook, de Forbes-lijst toont wel een zekere tendens aan. Op internationaal vlak wordt de macht van de VS steeds vaker uitgedaagd door andere grootmachten. China is een belangrijke geopolitieke en economische macht geworden, wat het vermogen van de VS om mondiale kwesties te domineren heeft verminderd. De president moet steeds meer rekening houden met strategische concurrentie.
Zo verenigen sommige landen zich ook in organisaties om de hegemonie van de VS net te doorbreken. Neem nu de BRICS, een alliantie van 's werelds opkomende economieën Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika, intussen uitgebreid met Egypte, Ethiopië, de Verenigde Arabische Emiraten en Iran. Ze willen economisch tegenwicht bieden in een wereldorde die door de VS gedomineerd wordt.
Die veranderende machtsverhoudingen worden erg duidelijk bij de zware conflicten die woeden in Europa en in het Midden-Oosten. In het conflict tussen Rusland en Oekraïne werkt de VS nauw samen met zijn Europese bondgenoten om militaire hulp te verlenen en voor het opleggen van sancties tegen Rusland.
China en India, 2 van de grootste economieën ter wereld, hebben geen formele sancties opgelegd aan Rusland en zijn blijven handelen met het land. Dit toont aan dat niet alle wereldmachten de VS volgen in zijn benadering van het conflict, iets wat vroeger bijna ondenkbaar was.
Ook in het Midden-Oosten verliest de VS aan invloed. De afgelopen jaren heeft het land zijn militaire aanwezigheid er sterk verminderd, vooral sinds het einde van de oorlogen in Irak en Afghanistan. De leegte die de VS in de regio achterlaat, wordt nu ingevuld door andere landen.
Rusland heeft bijvoorbeeld een sterke militaire en politieke aanwezigheid opgebouwd in Syrië. China versterkt zijn economische invloed door grootschalige infrastructuurprojecten en handelsovereenkomsten met landen zoals Iran en Saudi-Arabië.
Ook voor andere belangrijke internationale thema's als klimaatverandering, veiligheid en economie moet de VS steeds vaker samenwerken met bondgenoten en internationale organisaties. Dit beperkt de eenzijdige macht van de president omdat hij of zij rekening moet houden met de eisen en belangen van andere landen.
Neem nu het Klimaatakkoord van Parijs, een internationale overeenkomst tussen bijna alle landen ter wereld, waarbij afspraken gemaakt werden om de opwarming van de aarde te beperken tot maximaal 2 graden Celsius.
Toen de VS in 2015 onder president Obama toetrad tot het akkoord, engageerde het land zich om de uitstoot te verlagen en het klimaatbeleid aan te passen. Toen Trump zich in 2019 uit het akkoord wou terugtrekken, leidde dat tot heel wat kritiek en druk van bondgenoten. Uiteindelijk stapte Biden op zijn eerste dag als president opnieuw in het akkoord.
Macht van tweedracht
Maar ook binnen de grenzen van de Verenigde Staten kan een president niet zomaar doen wat hij of zij wil. Het Amerikaanse systeem van scheiding der machten (of 'checks and balances') zorgt ervoor dat de rechterlijke macht (het Hooggerechtshof) en de wetgevende macht (het Congres) een invloed hebben op de beslissingen van de president. Een president kan dus geen volledige controle uitoefenen zonder enige vorm van weerstand.
Het Congres kan het een president bovendien knap lastig maken. Door de toenemende polarisatie tussen de Democraten en Republikeinen lukt het het Congres vaak niet om tot overeenstemming te komen, zeker niet wanneer de samenstelling van het Congres verschilt met de politieke kleur van de partij van de president. In zo'n geval is het voor de president moeilijk om wetgeving door te voeren.
De scheiding der machten werd door de Founding Fathers, de oprichters van de Verenigde Staten, opgenomen in de grondwet. Zij vreesden dat alle mensen, en dan vooral die met veel macht en autoriteit, kwetsbaar zouden zijn voor corruptie en verleiding. Ze bouwden een controlemechanisme in de grondwet, dat de macht van de president enigszins binnen de perken moest houden.
Door de tijd heen is dat controlemechanisme wel verzwakt en verwierf de Amerikaanse president toch aanzienlijk meer macht, bijvoorbeeld op vlak van defensie. De Amerikaanse grondwet stelt bijvoorbeeld dat niet een president, maar wel het Congres, de macht heeft om oorlog te verklaren. Tijdens het Koreaanse conflict en de Vietnamoorlog groeide de invloed van de president inzake militaire aangelegenheden steeds verder. Pogingen van het Congres om die macht aan banden te leggen, draaiden op niets uit.
Er zijn bovendien manieren om de macht van het Congres te omzeilen. Presidenten gebruiken steeds vaker uitvoerende bevelen ('executive orders') en noodbevoegdheden om beleid door te voeren zonder tussenkomst van het Congres. Hoewel dit bedoeld is om snel te kunnen reageren in noodsituaties, wordt het ook gebruikt voor beleid dat via het Congres moeilijk te realiseren is, zoals immigratiebeleid en milieumaatregelen.
De Amerikaanse president Biden gebruikte in juni zo'n executive order om de zuidelijke grens met Mexico te sluiten en het aantal asielaanvragen te beperken.
De leiders van Rusland en China moeten veel minder rekening houden met zo'n systeem van scheiding der machten. Hun politieke systeem is fundamenteel anders opgebouwd, waardoor ze binnenlands doorgaans erg veel macht hebben.
Politiek benoemde rechters
Ook binnen de rechterlijke macht verwierf de president tijdens de laatste decennia meer macht. Zo zijn politieke benoemingen in de rechtbanken geen uitzondering meer. De benoeming van federale rechters, inclusief de rechters van het Hooggerechtshof, is vaak politiek beladen. Presidenten en de Senaat kiezen daarbij rechters die aansluiten bij hun politieke ideologie.
Dat kan een grote impact hebben op de macht van de president. Zo besliste het Hooggerechtshof in juli dat presidenten immuun zijn (en dus niet vervolgd kunnen worden) voor misdaden die ze begaan tijdens hun officiële ambtstermijn. Het zou dus best kunnen dat Trump niet vervolgd wordt voor zijn rol tijdens de bestorming van het Capitool, omdat hij toen president was.
Er kwam behoorlijk wat kritiek op die beslissing. Men verweet het Hooggerechtshof de grondwet te herschrijven. Daarin staat dat leden van het Congres niet vervolgd kunnen worden voor dingen die ze zeggen in hun speechen en debatten, maar verder dan dat gaat de grondwet niet. Over de immuniteit van de president staat er niets.
De politisering van het rechtssysteem verzwakt het vertrouwen van de Amerikanen in de rechterlijke onafhankelijkheid en leidt ertoe dat het Hooggerechtshof soms wordt gezien als een verlengstuk van politieke belangen in plaats van een neutrale scheidsrechter.
President als machtigste persoon?
Op binnenlands vlak lijkt er dus steeds meer macht te vloeien naar de president, maar binnen de internationale gemeenschap lijkt die macht net af te kalven. De Amerikaanse president is dus zonder twijfel de machtigste persoon van Amerika, maar de machtigste persoon van de wereld?
De president van de VS is nog steeds erg belangrijk in de internationale verhoudingen, maar moet nu meer concurreren met deze andere wereldmachten en hun leiders, zoals de Chinese president en de Russische president, wat de relatieve invloed van de VS-leider vermindert. Het hangt dus vooral af op welk vlak of in welke context de macht van wereldleiders bekeken worden, om echt te bepalen wie nu het machtigst is.
