Gaat de wereldorde op de schop? Wat een zege van Trump of Harris kan betekenen voor de internationale relaties

Het lijkt misschien een makkelijke dooddoener voor een analyse: Trump is zo onvoorspelbaar dat je alleen maar kan speculeren over welke kant het zou opgaan met zijn buitenlands beleid. Toch is die onvoorspelbaarheid de enige zekerheid.

Je kan zeggen wat Trump niet zal doen: zich te allen tijde schikken naar de oude afspraken en bondgenootschappen wanneer Amerika daar, in zijn ogen, geen enkel voordeel uit haalt. Bij Trump is het voor-wat-hoort-wat; internationale relaties zijn een vorm van 'deal making' en daarom altijd voorwaardelijk. Maar hoe hard hij van stapel loopt, hoe snel en hoe breed hij het buitenlands beleid concreet zal hertekenen, dat blijft afwachten.

Kamala Harris treedt ongetwijfeld nog een tijdlang in de voetsporen van Joe Biden. Voor haar zijn internationale organisaties en multilaterale platformen nog steeds een leidraad, net als principes als de rechtsstaat, mensenrechten en democratie. Dat maakt een presidentschap van Harris voor vrienden en vijanden in het buitenland meer voorspelbaar.

Toch zal het met beide kandidaten 'America First' zijn, méér dan onder president Biden.

Zeer waarschijnlijk zal Donald Trump als president de kraan van militaire hulp voor Oekraïne dicht draaien. De Europese landen kunnen dat niet compenseren, dus Oekraïne zal gedwongen zijn om over vrede (of tenminste een bestand) te onderhandelen.

Oekraïne zal grondgebied moeten opgeven, wat de Russische president Vladimir Poetin kan sterken in de overtuiging dat agressie onbestraft blijft. Onderhandelingen kunnen op die manier tot een gevechtspauze of een voorlopige vrede leiden, maar verhogen het risico dat Rusland vroeg of laat een nieuw offensief lanceert tegen Oekraïne, de Baltische Staten of andere landen in Oost-Europa. 

Van Trump hoeven we ook niet te verwachten dat hij Oekraïne, als onderdeel van een onderhandelde vrede, veel veiligheidsgaranties wil bieden. Eén vorm van verzekering zou het lidmaatschap van de NAVO kunnen zijn, maar dat zal Trump nooit toelaten. Hij vindt het een blok aan zijn been dat de VS, op basis van Artikel 5 van het NAVO-Handvest, verplicht zijn om andere lidstaten te hulp te komen als ze worden aangevallen.

Met Trump komt de NAVO onder hoogspanning te staan, waarbij het minimumscenario zal inhouden dat hij de Europese bondgenoten fors onder druk zet om meer te betalen voor defensie, en het maximumscenario dat hij de VS uit de alliantie laat stappen. Intussen is het best denkbaar dat hij Amerikaanse troepen weghaalt uit Oost-Europa. 

Met Harris in het Witte Huis zou de toekomst van de NAVO voorlopig verzekerd zijn. Harris zal aanvankelijk de lijn van Biden volgen, ook ten aanzien van Oekraïne. Toch valt het te verwachten dat de wissel van de macht in het Witte Huis, tezamen met de prangendere situatie op het slagveld, een moment zal zijn voor herbezinning over de aanslepende oorlog.

Dat Harris niet over dezelfde decennialange ervaring met (Oost-)Europa beschikt als Biden en dat ze van de Westkust afkomstig is en niet van de Oostkust kan een verschil maken. Ook Harris zal bij de Europese bondgenoten de duimschroeven aandraaien om meer te betalen voor de eigen Europese defensie, al was het maar omdat Amerika de blik steeds meer naar China richt.

Met Trump of met Harris, de quasi-Koude Oorlog die het voorbije decennium ontstond tussen de oude supermacht VS en de aspirant-supermacht China zal nog niet meteen overwaaien. De geschiedenis leert ook dat het gevaarlijke momenten zijn wanneer een nieuwe grootmacht de hegemonie van een andere uitdaagt. Bij uitstek is dit een krachtmeting die tegelijk een economische, politieke en militaire dimensie heeft. Op die 3  terreinen willen zowel Amerika als China de sterkste zijn en de ander indammen, en dat leidt tot een opbod en een riskante wapenwedloop.

Met Trump zal dat Chinese vijandsbeeld nog bepalender zijn voor het buitenlands en defensiebeleid dan met Harris. Je kan verwachten dat de wapensystemen waar een Trump-regering op inzet nog meer op maat worden gesneden van een mogelijke oorlog met China (een strijd die zich grotendeels op zee zou kunnen afspelen).

Heel wat deskundigen achten het risico op zo'n confrontatie groter met Trump dan met Harris. Ook in de handelsrelaties wil Trump China nog veel meer aan banden leggen; hij kondigt invoertarieven aan tot 60 procent op alles wat uit China komt.

Anderzijds lijkt Trump niet van plan om Taiwan te hulp te schieten mocht dat eiland door China worden aangevallen. Trump ergert zich aan de concurrentie van de Taiwanese chips-industrie en los daarvan voelt hij zich niet verplicht om zo nodig in de bres te springen. Ook van Japan en Zuid-Korea verwacht hij dat ze zelf meer instaan voor hun veiligheid. 

Net als in Europa zou Harris de veiligheidspacten met Aziatische landen respecteren en Peking allicht ook te verstaan geven dat de VS de autonomie van Taiwan respecteren. Of ze zo ver gaat als Joe Biden, die zei dat hij Taiwan zou verdedigen tegen een Chinese invasie, dat is een ander paar mouwen.

Hoe dan ook zal de militaire wedloop met China ook met Harris aan de gang blijven. Het verschil kan zijn dat een Harris-regering de militaire middelen en investeringen op 2 werelddelen blijft richten: op Azië (om China in te dammen) én op Europa (tegen Russische agressie). Terwijl een Trump-regering bij voorkeur oorlogsscenario's uittekent waarin het alles op alles zet tegen China.

Wat handelstarieven tegen China betreft, ook Biden was daar niet vies van en Harris is het evenmin. Zij wil die tarieven wel strategisch uitkiezen: vooral sleutelsectoren en producten waarin China een voorsprong uitbouwt door oneerlijke subsidiëring van bedrijven (zoals zonnepanelen, elektrische auto's of chips) zullen aan zware tarieven worden onderworpen. Net als Europa kunnen de VS alleen maar vaststellen dat China het hele ecosysteem rond batterijen en de klimaatomslag, van grondstoffen tot eindproduct, handig heeft uitgebouwd en controleert. 

Voor het Midden-Oosten kan het een verschil maken wie er wint, al moeten we dat ook niet overdrijven. Zowel Trump als Harris zullen altijd pal achter Israël blijven staan. Harris zal meer dan Trump aandringen op een tweestaten-oplossing (Israël en Palestina, red.) en kritischer staan tegenover de Joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever. Maar of dat meer zou zijn dan verbale en diplomatieke druk, dat blijft onzeker. Wie verwacht dat Washington sancties neemt tegen Israël of de militaire hulp betekenisvol terugschroeft, komt wellicht bedrogen uit. 

Van Trump kan een hardere opstelling worden verwacht tegenover Iran, tot en met militaire operaties wanneer hij dat nodig acht. Harris lijkt niet van plan om een rechtstreekse confrontatie te zoeken met Teheran. Net als Biden zal ze mikken op het indammen van de spanningen in de regio, liever dan ze aan te wakkeren.

Maar eigenlijk weten we niet veel van haar plannen voor het Midden-Oosten, op wat algemene principes na. Hoe dan ook, een Israëlische regering onder leiding van Benjamin Netanyahu zal altijd de voorkeur geven aan Trump boven Harris. 

Misschien is het klimaat wel het thema waarin beide kandidaten het meest van elkaar zouden verschillen in hun beleid. Trump noemde het idee dat de aarde opwarmt door de uitstoot van broeikasgassen lange tijd "a hoax" - bedrog. Dat doet hij niet langer, maar samen met zijn running mate JD Vance neemt hij graag de klimaatmaatregelen van Joe Biden op de korrel.

Zelfs al krijgt Trump nu de volle steun van Tesla-baas Elon Musk, hij vindt de omslag naar een elektrisch wagenpark duidelijk geen prioriteit of stelt het voor als een aanslag op de vrijheid van de Amerikaanse automobilist. 

Belangrijker nog: als president trok hij de VS terug uit het Klimaatakkoord van Parijs. Hij liet ook doelstellingen varen voor de vermindering van de CO2-uitstoot die eerder door Obama waren afgekondigd. Toen Biden president werd, traden de VS weer toe tot Parijs. Harris zal dat zeker zo houden.

Met de recente ramp in Spanje of de verwoestende orkanen Helene en Milton in het achterhoofd, lijkt dat de beste keuze. Internationale samenwerking en afspraken bieden de beste garantie dat landen blijven mikken op een koolstofvrije energievoorziening, industrie en transport.

Als supermacht Amerika dat engagement al overboord gooit, waarom zouden andere (en veel armere) landen dan hun best doen? De koers die het Witte Huis hierin wil volgen kan letterlijk bepalend zijn voor de planeet. Voorlopig lijkt Trump niet overtuigd van de klimaatomslag, maar je weet nooit dat economische belangen hem nog doen bijdraaien.  

De voorbeeldfunctie van de president speelt tot slot nog op andere vlakken. De VS presenteren zichzelf graag als 'shining city on a hill', als een baken van democratie en vrijheid. Daar was altijd al behoorlijk wat hypocrisie mee gemoeid, maar het was tenminste een streefdoel en standaard, voor Amerika zelf en voor de wereld. 

Donald Trump vindt principes als democratie, de rechtsstaat of de mensenrechten geen punt van overweging als hij relaties aanknoopt met andere landen. Hij ziet de diplomatie als een marktplaats: je moet altijd wat in ruil krijgen. Dat heeft het voordeel van de duidelijkheid. Kamala Harris beweert dat ze altijd een 'champion of liberty' wil zijn, maar de kans is reëel dat ook zij, in de praktijk van de Realpolitik, selectief blind zal zijn voor onrecht en onvrijheid. 

Het maakt nochtans een groot verschil of de naoorlogse internationale rechtsorde nog het uitgangspunt blijft of niet. Harris zal proberen om dat systeem enigszins overeind te houden, hoe hard dat intussen ook wankelt. Met Trump is dat helemaal niet zeker.