Azerbeidzjan was om verschillende redenen geen gemakkelijke keuze voor een klimaattop: het is een olie- en gasland, en er zijn meldingen van schendingen van mensenrechten. De reden waarom het land uiteindelijk werd gekozen als gastland, heeft veel te maken met de Russische president Vladimir Poetin, die een njet uitsprak tegen enkele Oost-Europese landen. Toeval of niet, heel wat grote namen uit de politiek gaan niet naar de top, onder wie Europees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen.
Waarom Azerbeidzjan geen gemakkelijke keuze is voor de jaarlijkse VN-klimaattop: Poetin, olie, gas en mensenrechten
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
Bakoe, de hoofdstad van Azerbeidzjan, is van 11 tot 22 november gaststad voor de komende klimaattop. De keuze voor Azerbeidzjan was niet gemakkelijk, en kwam er heel laat. Pas tijdens de vorige klimaatconferentie, vorig jaar in Dubai, kwam er witte rook, nadat Rusland een veto had gesteld tegen enkele Oost-Europese landen.
Daardoor begon het hele proces met een valse noot. Gaststeden voor een gigantisch evenement als de COP, waar onderhandelaars en beleidsmakers uit de hele wereld onder VN-paraplu samenkomen, weten doorgaans al veel vroeger dan een jaar op voorhand waar ze aan toe zijn. Zo was de keuze voor COP30 van volgend jaar in Belém, Brazilië, vroeger bekend dan die voor Bakoe.
Sommigen vrezen dat het gastland onvoldoende tijd heeft gehad om zich voor te bereiden op (en zich in te werken in) moeilijke dossiers zoals het klimaatfonds en het geld dat daar naartoe moet gaan. En is er voldoende tijd geweest om deals voor te bereiden?
Over Azerbeidzjan
Het land in de zuidelijke Kaukasus ligt aan de Kaspische Zee. Als je met de auto van Brussel naar de hoofdstad Bakoe zou rijden, moet je zowat 4.500 kilometer overbruggen richting zuidoosten. Azerbeidzjan grenst verder aan Armenië, Georgië, Rusland en Iran.
Het is ongeveer 3 keer zo groot als België en telt ongeveer 10 miljoen inwoners. Azerbeidzjan heeft grote olie- en gasreserves. Het is op die inkomsten dat het land in grote mate steunt, waardoor het erg afhankelijk is van het succes van fossiele brandstoffen.
Tot 1991 maakte het land deel uit van de Sovjet-Unie, wat de goede banden met Rusland en Vladimir Poetin verklaart. Poetin was in augustus nog op bezoek in Bakoe en ontmoette toen president Ilham Alijev. Poetin kwam er de banden benadrukken en de economische relaties versterken.
Opnieuw vraagtekens over de fossiele belangen
Opvallend is dat na Dubai vorig jaar opnieuw een land aan zet is dat sterk is gelinkt aan fossiele brandstoffen. Volgens sommigen hoeft dat echter geen nadeel te zijn, integendeel zelfs. De redenering is dat je toch vooral de fossiele industrie moet meekrijgen in het klimaatverhaal, en dat dat misschien wel het best kan in een van haar eigen 'biotopen'.
Er wordt dan verwezen naar COP28 van vorig jaar in Dubai, waar in de slottekst werd opgenomen dat de wereld de transitie weg van fossiele brandstoffen versneld moet inzetten.
Olie en gas
Azerbeidzjan heeft bijzonder veel inkomsten uit olie en gas, maar is daardoor ook kwetsbaar voor prijsschommelingen. Volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) zijn olie en gas goed voor 90 procent van de export.
Tegelijk heeft het land een enorm potentieel voor hernieuwbare energie, zoals zon, wind en geothermie. Die groene energie moet Azerbeidzjan helpen om de klimaatdoelstellingen voor 2030 te halen: het land wil tegen dan naar 35 procent minder uitstoot van broeikasgassen tegenover 1990.
300-tal critici in de cel, schat Amnesty
Mensenrechtenactivisten hebben heel wat kritiek op de keuze van Azerbeidzjan. Volgens hen schendt het land de mensenrechten en zijn de burgerlijke vrijheden ingeperkt. Kritische journalisten of activisten zouden er niet veilig zijn. Ook het conflict met buurland Armenië ligt gevoelig.
"Er zijn vele berichten over hoe het regime de mensenrechten schendt en de bevolking systematisch onderdrukt", zegt de mensenrechtenorganisatie Amnesty International. "Verschillende rapporten hebben het de voorbije jaren over strenge beperkingen van de vrijheid van meningsuiting, willekeurige arrestaties en repressie van politieke tegenstanders."
Amnesty heeft het over een 300-tal 'tegenstanders' van het regime die in de cel zitten omdat ze te kritisch waren. De Europese federatie van journalisten heeft in augustus opgeroepen tot internationale druk om 23 journalisten vrij te krijgen.
Amerikaanse brief schiet in het verkeerde keelgat
Ook de VS zette druk op het regime van president Ilham Alijev. Een aantal Congresleden riep hem onlangs in een brief op om politieke gevangenen vrij te laten in de aanloop naar COP29. Buitenlandminister Anthony Blinken deed een persoonlijke oproep voor een "onmiddellijke en onvoorwaardelijke vrijlating".
De Amerikaanse vraag schoot bij Azerbeidzjan in het verkeerde keelgat. Alijev had het over een "misselijkmakende oproep die ons niet zal beïnvloeden". "De brief is opgemaakt om ons te bedreigen en te beschuldigen", zei hij.
Hikmet Hadzjijev, adviseur buitenlands beleid van de president, liet optekenen dat het gastheerschap van Azerbeidzjan niet misbruikt mag worden als "politiek instrument". Hij beschuldigt critici ervan dat ze de aandacht willen afleiden van het klimaatvraagstuk.
"Nieuwe cyclus van repressie"
VRT NWS sprak over de situatie met onder meer Ann Harrison, adviseur Klimaatrechtvaardigheid bij Amnesty. "De burgerlijke ruimte en de vrijheid van meningsuiting zijn erg beperkt. De situatie is al een 10-tal jaar slecht, maar het voorbije jaar is een nieuwe cyclus van repressie begonnen na de aankondiging dat Azerbeidzjan gastland zou zijn", aldus Harrison.
"Milieuactivisten en journalisten zijn in de cel beland. Zelfs mensen die het debat geopend hebben over kwesties die aan COP29 gelinkt zijn, zijn opgepakt." Amnesty kaartte de situatie in Azerbeidzjan eerder al aan in dit persbericht .
Een kleinere COP: "Groter is niet per se beter"
Het aantal onderhandelaars en volgers in Bakoe zal veel kleiner zijn dan in Dubai. Er was toen sprake van ongeveer 84.000 deelnemers aan de COP, een absoluut record.
De VN wil daar een beetje de knip op zetten. "Groter is niet per se beter", zei VN-klimaattopman Simon Stiell daarover. Maar er spelen in Bakoe ook logistieke problemen mee. De reis is niet zo evident en duur, net als het verblijf. Het aanbod aan hotels is vrij beperkt.
Daar bovenop komt dat sommige delegaties kleiner zijn uit protest, of omdat ze hun geld inzetten op COP30 in Brazilië. Mogelijk komen er maar 40.000 deelnemers naar het Olympisch Stadion in Bakoe, onder wie delegatieleden, academici, lobbyisten, journalisten, beleidsmakers en activisten.
Wie komt er? (of vooral: wie niet)
Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, komt niet, net zomin als de Franse president Emmanuel Macron. Von der Leyen past "omdat de Commissie in een overgangsfase zit en ze zich wil concentreren op institutionele taken", zegt een woordvoerder. Critici vinden het spijtig dat ze wegblijft, net nu de EU een grote(re) rol op zich zou moeten nemen na de verkiezing van Donald Trump in de VS.
Het wegblijven van EU-Commissievoorzitter Von der Leyen en veel anderen is een veeg teken
Europees parlementslid Michael Bloss
Michael Bloss, een Europees parlementslid voor de groene fractie, had het over "een veeg teken" dat Von der Leyen en andere bekende politici wegblijven. Maar zover wil zeker niet iedereen gaan. Mohammed Chahim van de socialistische fractie, zegt dat ook zonder Von der Leyen de EU een grote rol kan spelen.
De Russische president Vladimir Poetin wordt evenmin verwacht. Premier Mikhail Misjoestin zal volgens Russische media de Russische delegatie leiden in Bakoe. Zullen wellicht ook afwezig blijven tijdens de speeches na de openingsdag: de afscheidnemende Amerikaanse president Joe Biden, de Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva (om gezondheidsredenen), en de leiders van China, Australië, Japan en Zuid-Afrika.
In een derde artikel morgen bekijken we meer in detail hoe het financiële plaatje eruit ziet. Dinsdag focussen we op de Belgische delegatie.
