Meeste absolute meerderheden sinds jaren 90 en massaal op lokale partijen gestemd: dit was de impact van de nieuwe kieswetgeving

De kieswetgeving in Vlaanderen is grondig bijgestuurd. De grootste partij heeft voortaan 2 weken initiatiefrecht om een coalitie op de been te brengen en de stemmenkampioen wordt hoe dan ook burgemeester. Die nieuwigheden hebben ook de resultaten van de lokale verkiezingen mee beïnvloed.

"Veel partijen zijn samen naar de kiezer getrokken in eenheidslijsten om zo hun kansen op het initiatiefrecht en de burgemeesterssjerp te vergroten", zegt Hennau. Denk bijvoorbeeld aan Voor Gent (een samenwerking tussen Open VLD en Vooruit in Gent). Mede daardoor zijn er in bijna 42 procent van de Vlaamse gemeenten absolute meerderheden gekomen, waarbij de grootste (eenheids)partij genoeg zetels heeft om alleen te besturen.

Het gaat om het grootste aantal sinds 1994. "Het aantal absolute meerderheden is wel al sinds 2012 aan het stijgen, maar nu zitten we boven de 40 procent."

Tegelijk is nog nooit zoveel op een lokale lijst gestemd. 1 op de 3 stemmen was op een lokale lijst. Ook dat kan volgens de onderzoekers verklaard worden door de nieuwe regels. Partijen die samen een eenheidslijst of een stadslijst vormen, worden meegeteld als 'lokale partij'.

"In Wallonië hebben ze in 2006 nieuwe regels ingevoerd rond de aanduiding van de burgemeester, op dezelfde manier zoals in Vlaanderen nu. En daar zag je dezelfde beweging", legt Hennau uit.

Daarnaast speelt het volgens de onderzoekers zeker ook mee dat veel lokale partijen er bewust voor kiezen om zich niet te identificeren met de nationale partijen. "Ik denk niet dat het toevallig is dat Open VLD slechts in 10 procent van de gemeenten onder eigen naam is opgekomen", zegt Hennau. "De tegenvallende nationale resultaten van juni zullen daar wel hebben meegespeeld."

Bij het Vlaams Belang is overigens het omgekeerde te zien. "Het aantal plaatsen waar ze onder eigen naam zijn opgekomen, is toegenomen. Ze proberen zo de flow van de nationale verkiezingen te verzilveren op lokaal niveau."

Belangrijke kanttekening: alle analyses zijn gebaseerd op het lijstnummer. "Alleen de lijsten die echt onder CD&V-nummer zijn opgekomen bijvoorbeeld, tellen we mee als CD&V-lijst." Ook dat kan de forse toename van lokale lijsten helpen verklaren.

Nog een nieuwigheid deze verkiezingen was de afschaffing van de opkomstplicht. Het was voor het eerst niet meer verplicht om naar het stemhokje af te zakken. De opkomst is daardoor fors gedaald van 93 procent in 2018 naar 64 procent op 13 oktober. De hamvraag is natuurlijk wie er precies is thuisgebleven.

"Volgens eerder onderzoek gaan jongeren minder vaak stemmen als de opkomst niet verplicht is, maar dat effect blijkt niet uit onze analyse", vertelt Hennau. "Veel jonge mensen zijn voor het eerst gaan stemmen in juni, het zou kunnen dat ze nog extra gemotiveerd zijn om te gaan stemmen. Bij ouderen zie je het overigens wel: in gemeenten waar meer 65-plussers wonen is de opkomst lager."

Er zijn nog zaken uit de analyse die internationaal onderzoek tegenspreken. "In andere landen zie je dat de opkomst in grotere steden lager is, maar hier is dat (nog) niet het geval", zegt de politicoloog. "Het is niet automatisch zo dat een grotere gemeente tot een lagere opkomst zou leiden. Niet onbelangrijk om in het achterhoofd te houden bij de discussie over gemeentefusies."

Een derde opvallende vaststelling is dat het aantal lijsten in een gemeente een impact heeft op de opkomst. "Hoe meer lijsten in een gemeente, hoe lager de opkomst", legt Hennau uit. "Als er meer op het spel staat en je stem een verschil uitmaakt, gaan mensen vaker stemmen. Het zou kunnen dat dit hier een rol speelt bij minder lijsten. Een duidelijkere keuze kan kiezers aanzetten om toch te gaan stemmen."