Een skelet dat in de jaren 70 in Henegouwen opgegraven werd uit een Gallo-Romeins graf, blijkt samengesteld uit botten van verschillende individuen. Bovendien zijn de oudste botten duizenden jaren ouder dan de jongste. Dat heeft een internationaal team van wetenschappers, geleid door de VUB, ontdekt. Volgens hen is de vondst de eerste in zijn soort. Maar wie het skelet heeft samengesteld, en waarom, dat blijft gissen.
'Puzzel-skelet' met neolithische botten en een Gallo-Romeinse schedel stelt wetenschappers voor raadsel
Vincent Merckx
Gepubliceerd:
Even terugspoelen naar het Henegouwen van de jaren 70. In het dorpje Pommerœul ontdekken enkele archeologen een graf uit de Gallo-Romeinse tijd waar destijds resten van crematies begraven werden. Daar, tussen de assen, vinden ze ook een onverbrand skelet. Ze nemen foto's van hun vondst en besluiten de menselijke resten mee te nemen. Daar werden toen nog iets minder vragen bij gesteld dan vandaag.
50 jaar later besloot een team van VUB-onderzoekers zich over de resten te buigen. "Onze focus was de crematieresten", herinnert professor Barbara Veselka zich, hoofdauteur van de studie . "Maar toch keek ik eerst eens naar dat skelet. En ben ik blij dat ik dat gedaan heb! Wow, dacht ik, hier is iets bijzonders aan de hand. Deze botten lijken niet bij elkaar te passen."
De botten bleken veel meer verweerd dan andere, en de wervels pasten niet op elkaar. Sommige waren duidelijk van een volwassene, andere van een kind of een jongere.
Koolstofdatering en genetische analyse bevestigden het vermoeden. Meer zelfs. De botten van het skelet zijn niet alleen afkomstig van minstens 7 verschillende mensen die geen familie waren. Er zitten ook duizenden jaren tussen.
De oudste van hen was wellicht een van de eerste West-Duitse landbouwers, en leefde zo'n 3.100 jaar voor Christus aan de grens met Nederland.
Neolithische botten en Romeinse schedel
Maar het was vooral de schedel die de wetenschappers voor een raadsel stelde. Die is immers het jongste onderdeel van het skelet, al is "jong" hier relatief.
Het gaat om een verwant van 2 kleuters, een jongen en een meisje, die zo'n 120 kilometer verderop gevonden zijn in een Gallo-Romeins graf. Hoogstwaarschijnlijk gaat het om 3 broers en zussen: uit genetische analyse blijkt dat ze dezelfde ouders te delen.
"Ik claim niet graag een primeur, maar voor zover ik weet is het de eerste keer dat zoiets is gevonden", zegt Veselka. Wereldwijd, bedoelt ze dan.
Er zijn wel 3 andere gevallen bekend van samengestelde skeletten: 2 Schotse vondsten uit het laatneolithicum en 1 Egyptische mummie uit de Romeinse tijd. Maar er ligt niet zo'n grote tijdskloof tussen de verschillende botten in die skeletten.
Dan stelt zich de vraag: wie heeft het skelet van Pommerœul samengesteld, en waarom? Geschreven bronnen uit de neolithische periode hebben we niet. We kunnen dus helaas niet in het hoofd kijken van de mensen die toen leefden. Wetenschappers moeten zich behelpen met hypothesen.
De meest waarschijnlijke hypothese is dat een neolithische mens het skelet heeft samengesteld met botten van verschillende individuen, zoals dat ook in Schotland is gebeurd aan de sites Cladh Hallan en Cnip Headland. Ook daar werden resten gebruikt van individuen die niet noodzakelijk verwant waren. Misschien was het een ritueel dat verschillende stammen of families moest verenigen, denkt Veselka, "maar ik heb een levendige fantasie" (lacht hartelijk).
"Neolithische mensen deden veel met skeletten", vult ze aan. "Ze brachten botten bij elkaar of hakten ze kapot. Ze bewerkten ze."
Waarom?
Oké, maar vanwaar dan die Romeinse schedel? De meest waarschijnlijke verklaring is dat enkele Gallo-Romeinen op het neolithische skelet gestuit zijn tijdens een crematieritueel, of bewust inbraken in het graf. Mogelijk merkten ze op dat er een schedel ontbrak en "herstelden" ze het skelet uit respect met een nieuwe schedel voor ze het graf weer dichtmaakten.
"Dat zou logisch zijn", denkt Veselka. "We weten dat de Romeinen hun doden zagen als een integraal onderdeel van de maatschappij." Dat er ook een Gallo-Romeinse pin bij het skelet werd gevonden, misschien wel een grafgift, strookt met die hypothese. "Maar we hebben ook geen bronnen uit die tijd die zo'n gebruik beschrijven, dus we kunnen dat niet aftoetsen."
Een minder waarschijnlijke verklaring is dat een Gallo-Romein zelf het skelet samenstelde met neolithische botresten uit de grotten in de buurt. Maar dan is de vraag: waarom zou iemand 120 kilometer verderop in Tongeren een schedel halen om dat skelet af te werken?
Volgens Veselka werpt die grote afstand tussen de graven van de 3 broertjes en zussen, in Tongeren en Pommerœul, nieuwe vragen op over reizen en sociale netwerken in de Gallo-Romeinse tijd. "Blijkbaar waren honderden kilometers toen niet zo ver als je zou denken."
Op zich is het trouwens al een klein mirakel dat de resten van de 3 teruggevonden werden, in die 2 verschillende graven zo ver van elkaar verwijderd. "Statistisch kan het eigenlijk niet", lacht Veselka.
Wachten op nieuwe technologie
Op antwoorden hoeven we voorlopig niet te hopen. Met de huidige technologie is zowat alle informatie uit de resten gehaald die eruit te halen valt, denkt Veselka. Het is dus wachten op nieuwe technologische ontwikkelingen. Die kunnen misschien een nieuwe inkijk geven in de resten, net zoals koolstofdatering en genetische analyse dat nu hebben gekund met de 50 jaar oude vondst.
"Dit toont hoe belangrijk het is dat onderzoeksinstellingen oude collecties in huis hebben die je met nieuwe technieken kan onderzoeken", vindt Veselka.
Misschien kunnen die nieuwe technieken ook een antwoord vinden op nog een andere vraag: wat de dassen-resten precies in het graf deden. Want ook die werden er aangetroffen. Sommige waren verbrand, andere niet. Eén dassenschedeltje bleek zelfs ouder dan de oudste mensenbotten. Het moet generaties lang bewaard zijn geweest voor het toegevoegd werd aan het graf.
