Vanmiddag doet het Brusselse hof van assisen uitspraak over de schadevergoedingen voor de slachtoffers of nabestaanden van de aanslagen van 22 maart 2016. Dat is een erg ingewikkeld dossier waarbij er ook een groot verschil kan zijn tussen de theorie en de praktijk. Want ook al heb je volgens een rechtbank recht op een schadevergoeding, deze effectief krijgen is nog een andere kwestie. Hoe werkt het?
Slachtoffers van terreuraanslagen: wat zijn de kosten van hun leed en hoe krijgen ze die vergoed?
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
Het hof sprak zich uit op 25 juli 2023. 6 verdachten werden over de hele lijn veroordeeld, 2 werden gedeeltelijk veroordeeld en 2 werden volledig vrijgesproken. Tot zo ver het strafrechtelijke gedeelte dat gaat over schuld (of onschuld).
Het moet een titanenwerk geweest zijn om 980 keer een schadevergoeding op maat te berekenen
Maar naast het strafrechtelijke gedeelte moet de rechtbank ook nog uitspraak doen over het burgerrechtelijke aspect, de schadevergoedingen.
Dat werk gebeurt weliswaar ook door datzelfde hof van assisen maar niet door de 12 lekenrechters van de jury. Over het burgerrechtelijk gedeelte oordelen enkel de 3 beroepsmagistraten.
Let wel, het gaat hier enkel om de schadevergoedingen die door het hof van assisen zullen uitgesproken worden.
Er is, los van het assisenproces, tot nu toe al heel veel schade vergoed door de verzekeringsmaatschappijen. De meest recente cijfers van Assuralia dateren van 31 december 2023. Alles bij elkaar telden de verzekeringsondernemingen 1.403 slachtoffers. Dat kan gaan van erg eenvoudige dossiers, mensen die hun bagage vergoed wilden zien, tot heel ernstige dossiers, mensen die overleden zijn of, verzekeringstechnisch moeilijkere dossiers, mensen die ernstig gekwetst werden. Voor al dit betaalden de verzekeringsondernemingen al 77,2 miljoen uit. Er zijn geen recentere cijfers.
De rechters hebben er meer dan een jaar over gedaan en het moet ook een titanenwerk geweest zijn om 980 keer een schadevergoeding op maat te berekenen. Welk bedragen er ook zullen uitgesproken worden, hun uitspraak is wat ze is, er kan geen beroep aangetekend worden.
In december 2022 startte voor het Brussels hof van assisen het terreurproces over de aanslagen in 2016 in Brussel, in Zaventem (luchthaven) en Maalbeek (metrostation). Er stonden 10 verdachten terecht op beschuldiging van 35 moorden en 687 pogingen tot moord met een terroristisch motief. In totaal waren er 980 burgerlijke partijen. Dat laatste zijn mensen die slachtoffer zijn en daarvoor een schadevergoeding vragen.
Hoe wordt schade berekend?
De schade bepalen is een erg heikele kwestie. Wat is een mensenleven waard? Wat als het gaat om iemand van 25 jaar in vergelijking met iemand van 75 jaar? Hoe bepaal je een schade van een lichte handicap dan wel een erg zware.
Is het bepalen van de schade moeilijk, dan is het krijgen van de schadevergoeding zo mogelijk nog veel moeilijker
Is fysieke en materiële schade nog enigszins objectief te meten, hoe schat je dan morele schade in? Hoe druk je in geld uit wat eigenlijk geen prijs heeft?
Hoe moeilijk ook, het werk moet wel gebeuren. In eerste instantie zal een slachtoffer zelf een bepaald bedrag vragen. Daarover hebben de advocaten van de burgerlijke partijen op het assisenproces gepleit en hebben ze een vordering neergelegd waarin een bepaald bedrag staat. Dat bedrag moet natuurlijk op een of andere wijze onderbouwd zijn met argumenten en concrete bewijzen (bv. facturen).
In het geval van V-Europe, de organisatie die ongeveer 200 slachtoffers vertegenwoordigt, hebben de advocaten onderling afspraken gemaakt om enige eenvormigheid te krijgen in hun vorderingen. Daarbij valt het op dat ze meer vragen dan wat gebruikelijk is. Zij verantwoorden dit met het argument dat de omvang van de terreuraanslag erg groot was en de impact navenant.
De rechtbank baseert zich op de zogenoemde indicatieve tabellen. Die tabellen zijn het resultaat van het werk van politierechters. In die rechtbank heeft men wel vaker te maken met verkeersslachtoffers en moet vaak bijgevolg een schadevergoeding bepaald worden. Op basis van al dat werk heeft men dus de bedragen gebaseerd. Die tabellen zijn publiek raadpleegbaar.
Maar het zijn, zoals het woord zegt, slechts indicatieve tabellen. Het staat de advocaten en ook de rechters volledig vrij daarvan af te wijken, het bedrag te verminderen maar ook het bedrag te vermeerderen.
Om toch een concreet idee te geven. Voor een overleden slachtoffer ziet de schadevergoeding op basis van de indicatieve tabellen er als volgt uit:
Maar ook hier hebben de advocaten van V-Europe het drievoudige gevraagd. Voor de ouders van een overleden slachtoffer vragen ze bv. 45.000 euro. Het valt af te wachten of de rechters hen daarin volgen.
Wie vergoedt de schade?
Is het bepalen van de schade moeilijk, dan is het krijgen van de schadevergoeding zo mogelijk nog veel moeilijker.
In theorie zijn de 8 veroordeelden het eerste aanspreekpunt. Zij en alleen zij zijn, strafrechtelijk gezien, individueel verantwoordelijk en aansprakelijk. Hun familie bv. kan niet aangesproken worden.
Het laat zich raden dat bij de 8 veroordeelden niet veel te rapen zal vallen
Maar het laat zich raden dat bij de 8 veroordeelden niet veel te rapen zal vallen. De 8 werden tijdens hun proces allen bijgestaan door een pro-Deo-advocaat, wat op zich al een indicatie is dat ze niet erg vermogend zijn. Tel alleen al het aantal slachtoffers en de te verwachten globale omvang van de schadevergoedingen om te weten dat 8 onvermogenden niet veel te bieden zullen hebben. Theoretisch kunnen de veroordeelden hun slachtoffers betalen met de opbrengst van hun gevangenisarbeid, maar dan zit je in orde van grootte met afbetalingen van 10 à 20 euro maandelijks.
Hoe onrealistisch de verwachting ook is, de daders moeten wel allemaal officieel aangesproken worden. Dat moet gebeuren door een deurwaarder, wat op zich ook weer geld kost.
Als ook officieel vaststaat dat ze hun schuld niet kunnen betalen, kunnen de slachtoffers nog 2 kanten uit.
In het geval ze een rechtsbijstandverzekering hebben waarin een zogenoemde clausule ‘onvermogen van derden’ opgenomen is, kunnen ze nog een beroep doen op deze verzekering. Maar die clausule is relatief uitzonderlijk opgenomen in de rechtsbijstandverzekering en bovendien wordt terrorisme vaak uitgesloten hiervan.
Zodoende rest er eigenlijk nog een oplossing: de overheid.
Wat kan de overheid doen?
Er bestaat zoiets als het fonds voor slachtoffers van opzettelijke misdrijven. Dat fonds werd in 1985 opgericht en bestaat uit 2 afdelingen: opzettelijke gewelddaden en terrorisme. Iedereen in België die strafrechtelijk veroordeeld wordt, moet aan dat fonds een bijdrage betalen. Op dit moment bedraagt die bijdrage 25 euro vermeerderd met de opdeciemen. Concreet is dat een bijdrage van 200 euro. Deze bijdrage wordt altijd opgelegd.
De meest recente veroordelingscijfers dateren van 2020. In dat jaar was de verplichte bijdrage aan het fonds van toepassing op 158.610 straffen. Omgerekend (en rekening houdend met de betalingstermijnen) werd in dat jaar in totaal 31.491.700 euro geïnd.
Het is niet geweten over welk globaal budget het fonds beschikt. Het fonds laat weten ‘voldoende gespijsd’ te zijn. Er is geen risico dat de commissie over ontoereikende middelen zou beschikken.
Het fonds werkt op basis van het subsidiariteitsbeginsel. Dat betekent dat het slechts betaalt als alle andere mogelijkheden zijn uitgeput. Het is dus voor de slachtoffers het laatste aanspreekpunt. Evident mag er geen 2 keer betaald worden voor hetzelfde. Het fonds zal dus bij de verzekeringsmaatschappijen controleren of zij al een vergoeding gaven of niet.
De voorbije jaren nam het fonds al welgeteld 1.246 beslissingen in de terreurdossiers. Dat cijfer is moeilijk te interpreteren omdat er vaak meerdere beslissingen kunnen genomen worden voor hetzelfde slachtoffer. Om slachtoffers sneller te kunnen helpen, keerde het fonds al noodhulp uit. Dat ging dan bv. om dringende medische hulp of voorschotten voor advocaatkosten. Die bedragen worden in meerdere schijven uitbetaald. Hoeveel noodhulp al uitbetaald is, is niet geweten.
Hoe dan ook is bepaald dat het fonds per dossier een maximumbedrag uitkeert van 125.000 euro. Het gaat technisch gesproken niet over een schadevergoeding, wel over financiële hulp.
Op dit moment zijn er nog 705 verzoeken hangende bij het fonds. Dat hoge cijfer kan mee verklaard worden door het gegeven dat voor een aantal slachtoffers nog steeds geen definitieve beslissing genomen is over hun kwetsuren. Het fonds kan pas definitief beslissen als ook de verzekeringen definitief beslist hebben.
Wat de impact zal zijn van de beslissing van het hof van assisen is moeilijk in te schatten. Naast de hangende verzoeken hebben mensen die in 2016 slachtoffer werden het recht om een verzoek in te dienen bij het fonds tot 6 augustus 2025.
Sinds 2016 keerde het fonds in totaal 8.123.460,27 euro uit aan slachtoffers van terrorisme
Elke aanvraag wordt beoordeeld door een administratief rechtscollege voorgezeten door een magistraat. In eerste instantie oordeelt de individuele magistraat. Als het slachtoffer niet akkoord is met de beslissing en in beroep gaat, wordt het dossier voorgelegd aan de andere leden van het rechtscollege.
Het fonds oordeelt in alle onafhankelijkheid. Met andere woorden als het hof van assisen aan een slachtoffer een schadevergoeding toekent van pakweg 50.000 euro, kan het fonds daarvan afwijken. Het fonds kan meer geven maar ook minder. Zij beoordelen zelf wat ze billijk vinden. Advocaten hopen natuurlijk wel dat de uitspraak van het hof van assisen een zeker gezag zal hebben, maar de uitspraak van het hof is voor het fonds niet bindend.
Sinds 2016 keerde het fonds in totaal 8.123.460,27 euro uit aan slachtoffers van terrorisme. Let wel, dit bedrag heeft betrekking op alle terroristische aanslagen. Ook slachtoffers van bv. de aanslag op het Joods museum kregen financiële hulp, net zoals Belgische slachtoffers van een aanslag in het buitenland, bv. in Nice op 14 juli 2016. Maar het is duidelijk dat de dossiers van de aanslagen in Brussel van 2016 de overgrote meerderheid vormen. En dat aandeel zal na de uitspraak alleen maar groter worden.
