Savina, Jemima en Louise: ontdek de 200 'vrouwen van papier' van priester-dichter Guido Gezelle 

Priester, dichter, journalist en brievenschrijver Guido Gezelle overleed op 27 november 1899, straks dus 125 jaar geleden. Roeselare, Brugge en Kortrijk, de steden waar Gezelle woonde en werkte, zetten zijn tijdloze werk in de kijker. Bibliotheek Biekorf in Brugge doet dat vanuit een originele invalshoek: de uitgebreide correspondentie van Guido Gezelle met allerlei vrouwen. 

In de expo ‘Vrouwen van papier ’ zijn originele brieven te zien, sprekende foto’s en  voorwerpen die de vrouwen weer tot leven wekken. Hedendaagse kunstenaars als Sammy Slabbinck of Gerda Dendooven en dichters als Els Moors of Sylvie Marie borduren voort op de zeer persoonlijke en nog altijd actuele thema’s in de brieven. 

De expo in de bibliotheek van Brugge is geen toeval. Het is daar dat het Gezelle-archief wordt bewaard. Naast de vele andere geschriften zijn dat maar liefst 8.000 brieven. 700 daarvan van vrouwen. 2 jaar lang zijn die brieven nauwgezet bestudeerd door een team van enthousiaste vrijwilligers. Dankzij hun werk weten we nu beter wie die correspondentes waren. 

“Dit is een ongelooflijke rijkdom. We kijken mee over de schouder van de briefschrijvers. We leren over hun tijd, wat ze deden, dachten, voelden, wat hen kwelde. Dit is een unieke manier om naar geschiedenis te kijken, die hier tot leven komt,” zegt projectmedewerker Liesbeth Langouche. 

Geschiedenis is lange tijd door mannen over mannen geschreven. Dit project biedt eindelijk een andere kijk, legt projectleider Els Depuydt uit: “Bronnen van vrouwen zijn zeldzaam. Het is een groot geluk dat wij zoveel brieven hebben. Deze boeiende egodocumenten gaan over het dagelijks leven in de 19e eeuw, door vrouwelijke ogen.”

Maar ook hier was er eerst wat wantrouwen, geeft Els Depuydt toe: “Brieven van vrouwen? Bestaan die? Zal dat wel interessant zijn? Dat vroegen zelfs de specialisten zich af toen ik met dit project begon.” 

Guido Gezelle correspondeerde zowel met baronessen als kamermeisjes, kloosterzusters en Engelse ladies. Ze vroegen hem om een gedicht voor hen te schrijven, of ze lieten hem hun diepste zielenroerselen zien. Als priester was hij een empathische vertrouwenspersoon. Helena Walton, een dame met elf kinderen en een gewelddadige echtgenoot, vraagt hem bijvoorbeeld “of het een schande zou zijn om apart te slapen”, zegt projectmedewerker Liesbeth Langouche. Walton was blijkbaar dankbaar voor Gezelles advies: "Many thanks for your favourable opinion of women."

Het grootste deel van de vrouwenbrieven komt van Engelse inwijkelingen. Zij kwamen in Brugge wonen om hun kinderen daar katholiek onderwijs te geven. Gezelle was een anglofiel; de dames hielden wel van een Engelstalige biechtvader. “Soms leek het wel Bridgerton in Brugge,” zegt projectleider Els Depuydt.  “Hun brieven lezen als een dagboek. Het lijken wel romanfiguren.”

Maar Gezelle was priester en het gebeurde dat hij zich te ver waagde met zijn familiaire omgang met vrouwen. “De bisschop legde soms een contactverbod op,” zegt Els Depuydt. Met Lucy Weguelin ging het helemaal fout: de vrouw bleek een oplichtster. Dat ze tot in de late uurtjes bij Gezelle thuis zat, joeg de huishoudster in de gordijnen. Roddels en aanvallen in de liberale pers deden Gezelle de das om. Hij werd overgeplaatst naar Kortrijk.  

De analyse van de correspondentie heeft ook licht geworpen op een kwalijke praktijk, namelijk het ‘plaatsen’ van ‘moeilijke’ meisjes, zogenoemde ‘gevallen vrouwen’ in kloosters, waar ze de was moesten doen voor rijke families. In Ierland berucht als de ‘Magdalene laundries’, waarover ook de recente film ‘Small things like these’ gaat. Ook Guido Gezelle regelde dergelijke ‘plaatsingen’, zowel in Frankrijk als in Engeland, blijkt uit de brieven. “De liberale pers noemde het in zijn tijd al slavenhandel,” zegt Els Depuydt.

De 700 brieven zijn ook interessant voor het beeld van de dichter zelf. “Dit biedt een totaal andere blik op Gezelle, die nog nooit belicht is geweest. Je ziet hem in een sociale rol, waar hij heel ver in ging. Hij stak zich in de schulden om vrouwen financieel te helpen. Hij hielp ze aan werk.” En de vrouwelijke correspondentes hadden ook een invloed op het werk van Gezelle. “Ze vroegen hem bijvoorbeeld om gelegenheidsgedichten te schrijven, voor een communie of zusterwijding. Hij nam die later soms op in zijn bundels. Of hij publiceerde hun brieven, onder een schuilnaam, in zijn tijdschriften, in zijn strijd tegen de liberalen.”  

‘Vrouwen van papier' gaat verder dan het brievenarchief van Gezelle. De expo, het magazine en de podcast bieden ook een frisse kijk van vandaag. Curator Han Decorte sprak hedendaagse dichters en kunstenaars aan om zich in het leven van een briefschrijfster te verdiepen. Delphine Lecompte schreef een boze brief aan Gezelle in naam van Jemima Stroud. Nina Van denbempt maakte een verstripte versie van de brieven van Kate Woodlock, die zeer onzeker was over haar uiterlijk. “Haar brieven voelen heel hedendaags aan, sommige zinnen zouden niet misstaan in een popsong,” zegt Han Decorte.

De schrijvende vrouwen krijgen ook een tweede leven op het internet. ‘Vrouwen van papier’ werkt aan Wikipedia-pagina’s over alle correspondentes van Guido Gezelle. “Deze tentoonstelling loopt twee maanden. We wilden ook iets duurzaams. Op Wikipedia delen we het resultaat van de eigen opzoekingen, maar andere mensen kunnen ook aanvullen," zegt Collyn Verlinde, verantwoordelijk voor de digitalisering en het databeheer van het Gezelle-archief. Dat gebeurt intussen ook: “Toen we de pagina van barones van Caloen online zetten, is de Wikigemeenschap daar meteen opgesprongen met nieuwe boeken en gegevens.”

De eerste stap was dus het ordenen en digitaliseren van de brieven van Gezelle en zijn correspondentes. Dat was niet eenvoudig: Gezelle verknipte de brieven die hij kreeg en hergebruikte de achterzijde van het dure papier. Het was dus een hele puzzel om alles weer samen te stellen, zegt Collyn Verlinde.

Een van die puzzelaars was vrijwilligster Miet Hubrechts, een pas gepensioneerde leerkracht Latijn en Grieks.  Ze is diep in de geschiedenis van de 19e eeuw gedoken om de correspondentes van Guido Gezelle beter te leren kennen. “Ja, Gezelle, Gezelle... een priester..., zeggen mensen misschien. Ik vind het ontzettend belangrijk dat we in onze tijd oog hebben voor wat er vroeger is gebeurd. Als je je inleeft in de gedachten van die mensen van toen, dan zie je dat ze zich dezelfde vragen stellen als wij. Wat is de zin van het leven? Gaat het over welvaart of hemelvaart, naar eeuwig geluk? Je krijgt je eigen blinde vlekken in het vizier. En je wordt er alleen maar wijzer van.” 

Ook Kortrijk staat dezer dagen in het teken van Guido Gezelle. In de Sint-Michielskerk kun je de kunstinstallatie 'Metgezellen ' ervaren, met de stemmen van inwoners van de vele Guido Gezellestraten. Collectief Het pakt! trok daarvoor rond met een caravan.

In Landmarck in Kortrijk is er de expo 'Gezelle inspireert'. Beeldend kunstenaar Sibran Sampers laat het insect uit 'Het schrijverke' van Gezelle effectief schrijven, aan de hand van robotica en beeldherkenningssoftware.   

In dezelfde expo in Landmarck Kortrijk wordt de kortfilm 'Zie, zie, zie'  van filmmaker Hooman Jeddy en dichter Paul Demets getoond. Over thema’s van Gezelle die brandend actueel zijn: ecologie, spiritualiteit en diversiteit. Paul Demets publiceerde net ook 'De schaamsoort' , een bundel briefgedichten aan Guido Gezelle.