In Albanië liggen de terugkeerhubs, de centra waar uitgeprocedeerde asielzoekers heen gestuurd worden omdat ze geen recht hebben op asiel, er verlaten bij. Dat merkt VRT NWS tijdens een bezoek aan zo'n hub. Vorige week stuurde de Italiaanse regering de eerste asielzoekers naar Albanië, maar na een rechterlijk bevel moesten ze uiteindelijk terugkeren naar Italië. Het prestigeplan van de Italiaanse regering lijkt daarmee uit te draaien op een flop.
VRT NWS in Albanië: Italiaans prestigeplan om asielzoekers naar 'terugkeerhubs' te sturen, dreigt flop te worden
Mieke Strynckx
Gepubliceerd:
De zilverblauwe zee kabbelt rustig in de havenstad Shëngjin, in het noorden van Albanië. Ook in de haven is het stil, er varen nauwelijks schepen uit. Op het haventerrein, vlak bij een aanlegsteiger, rijzen metershoge metalen hekken op. "De Italianen mogen 3.800 vierkante meter van onze haven gebruiken", zegt de havendirecteur. "Achter die hekken ligt het centrum waar de Italianen de migranten een eerste screening geven."
Toch liep het daar vorige woensdag al meteen fout. Alleen migranten uit landen die officieel door Italië als veilig zijn aangemerkt, mogen naar Albanië gebracht worden, en alleen als ze geen kwetsbaar profiel hebben. Maar 2 migranten bleken minderjarig, 2 anderen waren ziek.
Groen om rustig te houden
15 kilometer van Shëngjin, in het binnenland van Albanië, leidt een kleine landweg naar een 2e Italiaans centrum. Ook hier overal metershoge, ondoorzichtige metalen hekken. Vrachtwagens rijden af en aan met materiaal, er wordt nog volop gewerkt aan de bouw hier.
Het centrum ligt tegen een hoge rotswand. Een Italiaanse fotograaf waarschuwt ons dat er slangen zitten, "mocht je erop willen klimmen". Bij elke doortocht van een vrachtwagen met bouwmaterialen of een auto met personeel, zien we Italiaanse politieagenten en carabinieri achter de openschuivende poort staan. We bellen aan, en een verantwoordelijke komt na lang wachten naar buiten, maar mag niks zeggen.
Achter de poort staan containers met kantoren, en daarachter loopt een weg naar het eigenlijke detentiecentrum, dat uit 3 delen bestaat. Een 1e deel is bedoeld voor de mensen die asiel aanvragen. Een 2e deel is een gesloten terugkeercentrum, waar nog een metershoog hek rond staat. De vloer is groen geschilderd, "een rustgevende kleur", volgens de officiële communicatie.
Loopt het toch mis, dan is er ook nog een cellencomplex, met 20 plaatsen.
"Gevangenis"
In het onooglijke gehucht Gjadër, vlak bij het centrum, zitten oude mannen een koffie te drinken in de plaatselijke bar. De meesten willen niks zeggen voor de camera. Het dorp oogt bijna uitgestorven.
"De meeste dorpen in Albanië zijn zo leeg", zegt een oude man in het Engels. "Iedereen is geëmigreerd, om werk te zoeken. Naar Italië, naar Engeland, naar België. Je ziet hier alleen nog oude mensen, en nauwelijks jongeren", zegt hij. Ook hij is lang geleden naar Engeland vertrokken, maar komt af en toe in zijn geboortedorp op bezoek.
De uitbater van de kleine supermarkt vlakbij krijgt weleens Italiaanse politieagenten uit het detentiecentrum over de vloer. "Ze komen hier voorraad inslaan, ze zijn verrast dat we hen zo'n warm welkom heten", zegt hij.
"De mensen hier waren eerst nogal pessimistisch over het centrum", zegt hij ook. "Toen ze zagen dat er metershoge hekken rond de centra werden gebouwd, waren ze moedeloos. Ze waren bang dat ook hun kinderen die naar het buitenland emigreerden, opgesloten waren in zulke gevangenissen."
Maar gaandeweg begonnen ze in het dorp ook de voordelen te zien, vertelt hij. "De bouw van het centrum creëert ook banen voor ons, en op die banen komen zelfs buitenlanders af, Macedoniërs, Kroaten, die veel meer huur betalen voor de huizen hier dan de inwoners er normaal voor krijgen. Misschien gaan die banen ook weer verloren als het hele project stopgezet wordt?"
Terugsturen is moeilijk
Op een boogscheut van het detentiecentrum zit een oude man te keuvelen met vrienden. Van op de veranda kan je de hekken zien, de felwitte lampen lichten op in de schemering. Ook hij heeft gesolliciteerd voor een baan in het centrum, maar wacht nog op antwoord.
Maar het centrum is intussen helemaal leeg, op de agenten en carabinieri na. De 12 migranten uit Bangladesh en Egypte die afgelopen woensdag hierheen werden gebracht, vroegen zoals verwacht asiel aan. Een aanvraag die binnen de 28 dagen verwerkt moet worden.
Wie toch nog kans maakt op asiel, wordt alsnog naar Italië gebracht. De rest gaat naar het gesloten terugkeercentrum om gerepatrieerd te worden. Dat is althans het plan, want terugsturen van asielzoekers lukt in veel gevallen niet, of heel moeizaam. En als het niet lukt, moeten de migranten na verloop van tijd ook weer vrijgelaten worden.
Het Italiaanse Albanië-plan stuitte ook hier op een probleem. Begin oktober velde het Europees Hof voor Justitie in Luxemburg een arrest dat beperkingen stelde aan de definitie van een "veilig land". Als gevolg daarvan moesten ook de resterende 12 migranten alsnog naar Italië worden gebracht.
Allemaal waren ze op de Middellandse Zee gered door een Italiaans schip, nadat ze vanuit Libië die zee hadden proberen over te steken. Volgens hun advocaten waren sommigen van hen daar maandenlang vastgehouden en gemarteld. Het eerste wat ze vroegen toen ze uiteindelijk in Italië aankwamen, was of ze hun familieleden mochten contacteren om te laten weten dat ze nog leefden en veilig waren.
Afghaanse vluchtelingen
Terug in de havenstad Shëngjin zien we in een luxeresort tientallen Italiaanse agenten. Zeker 100 agenten logeren hier. Het is aflossing van de wacht. Bussen hebben een nieuwe lichting agenten naar het hotel gebracht. Een andere groep laadt opgewonden tassen en koffers in de bus: ze mogen naar huis. In de binnentuin zitten agenten in hun uniform verveeld op hun telefoon te tokkelen. Zonder migranten is er weinig of niks te doen.
Overal zien we ook Afghaanse vluchtelingen rondlopen. Zij zijn naar hier gebracht na de chaotische terugtocht van de Amerikaanse troepen uit Afghanistan. Albanië ging toen akkoord om enkele duizenden Afghanen die voor het Amerikaanse leger of andere Amerikaanse organisaties hadden gewerkt, op te vangen. Velen van hen zijn intussen naar de VS gebracht, officieel erkend als vluchteling. Maar voor tientallen anderen slepen de visaprocedures nog altijd aan.
Het is een bevreemdend contrast om de Afghaanse vluchtelingen en de tot nietsdoen veroordeelde Italiaanse agenten in hetzelfde luxehotel door elkaar heen te zien lopen, rondom een replica van het Amerikaanse vrijheidsbeeld in de binnentuin.
Experiment
In Italië heeft de regering intussen inderhaast een nieuw decreet goedgekeurd, dat de vastgelopen Albanië-deal weer vlot moet trekken. Maar of dat echt een oplossing is, valt te betwijfelen. Op de lijst van veilige landen die Italië nu vooropstelt, staan nog altijd veel landen die niet beantwoorden aan de criteria die het arrest van het Europees Hof heeft verduidelijkt. Vooral landen waar de meeste migranten die naar Italië komen vandaan komen. Wellicht kan alleen een ingreep op Europees niveau het Albanië-akkoord nog redden.
In de hoofdstad Tirana spreken we met de Albanese ombudsvrouw Erinda Ballanca. Zij moest er mee over waken dat het akkoord tussen Italië en Albanië voldeed aan de Albanese grondwet, die geen gesloten centra voor asielzoekers toelaat. Daarom moesten de Italiaanse centra onder Italiaanse jurisdictie vallen, en moesten de asielprocedures daar voldoen aan de Europese wetgeving.
Ze moet er ook mee over waken of de migranten in de centra goed behandeld worden en of hun basisrechten niet geschonden worden. "Dit hele akkoord is ook voor ons een experiment", zegt ze. "Maar we moeten ervoor blijven zorgen dat de fundamentele rechten van mensen, ook van migranten dus, gewaarborgd blijven."
En daarom is de uitspraak van de rechter in Italië goed nieuws, vindt ze. "Die bewijst dat het protocol dat we met de Italianen hebben gesloten werkt zoals het afgesproken is. De rechten van de migranten zijn beschermd."
