‘Smoutwurmke’, ‘lievevrouwbisjke, keverbeestje of hemelbeestje: onze taal telt ongeveer 100 synoniemen voor een lieveheersbeestje. Hoe komt dat? En waarom hebben we geen enkel synoniem voor een boom? “Het is de schuld van onze kinderen”, zegt Chris De Wulf, dialectoloog aan de Universiteit Antwerpen.
Van ‘pimpanpoentje’ tot ‘smoutwurmke’: waarom er zoveel synoniemen bestaan voor lieveheersbeestje
Anneke Hermans
Gepubliceerd:
Elke woensdag gaat Peter Van de Veire in 'Goeiemorgen morgen!' (Radio2) samen met dialectoloog Chris De Wulf (UA) op zoek naar de oorsprong van bekende en minder bekende woorden in onze taal. Vorige week was dat het woord 'Schepen'.
De naam ‘lieveheersbeestje’ is eigenlijk maar een variant van ‘lievevrouwbeestje’, en dat is dan weer een verwijzing naar Maria, de moeder van Jezus. Maria is een figuur waar veel symboliek rond hangt. Blauw en rood zijn bijvoorbeeld kleuren die aan haar toegekend worden. Ze wordt ook vaak geassocieerd met het getal 7, omdat ze 7 vreugden en 7 smarten zou gekend hebben in haar leven. En het lieveheersbeestje dat we het vaakst zien, heeft een rood schild met 7 stippen. Vandaar de twee vaakst gebruikte namen van het insectje.
Smoutwurmke, Mariabeestje,... Waarom zijn er meer dan 100 verschillende namen voor lieveheersbeestje?
Goed, maar waarom heeft dat lieveheersbeestje ook zoveel andere namen? 'Lievevrouwbisjke', 'keverbeestje', 'hemelbeestje',… het is maar een greep uit het aanbod, en dat is sterk regionaal gekleurd. Dat het diertje zo veel verschillende namen heeft, is een gevolg van kinderlijke verwarring en taalfouten.
Hoezo, wat hebben onze kinderen daarmee te maken? Wanneer kinderen een taal leren, maken ze constant creatieve fouten. Bij een woord dat vaak valt en dat ze dus regelmatig horen, gaan ze zichzelf verbeteren. Dat lukt ook makkelijker met objecten die ze vaak zien, zoals een boom. ‘Boom’ is ook een heel algemeen woord. Lieveheersbeestjes daarentegen zijn iets heel specifieks, en je komt ze ook minder snel tegen. En dus krijgen kinderen minder de kans om zichzelf te corrigeren. Zo gaan hun creatieve fouten een eigen leven leiden. Het gevolg: een grote verzameling woorden voor hetzelfde ding.
Al die synoniemen zijn dus creatieve verzinsels van kinderen? Ja, maar vaak zit er een zekere logica achter. Bij lieveheersbeestje is een veelvoorkomende benaming 'hemelbeestje'. Dat heeft ook een zekere link met het religieuze, namelijk de hemel. Dat geldt ook voor 'lievevrouwbeestje', waar ‘lieveheersbeestje’ al een variant op is. Niet helemaal hetzelfde, maar het komt wel in de buurt.
Je ziet dat veel benamingen iets met het religieuze te maken hebben
Chris De Wulf, dialectoloog
Wat dan met ‘pimpampoentje’? Dat woord, en variaties erop zoals 'pimpampulleke', hoor je in de provincies West- en Oost-Vlaanderen. Daar heeft een heel andere associatie plaatsgevonden. Het is een verbastering van ‘papillon’, het Franse woord voor vlinder.
Très bien. En waar komt het Limburgse ‘smoutwurmke’ vandaan? Dat woord hoort thuis in een rijtje van benamingen die verwijzen naar eigenschappen van het beestje zelf. Wanneer lieveheersbeestjes bang zijn, scheiden ze een stinkend, kleverig vocht af. Die consistentie doet een beetje aan smout of boter denken. Ziedaar: ‘smoutwurmke’! Goed om te weten! Dankjewel, Chris!