Philip Zimbardo (91) overleden: de man achter een van de meest controversiële gevangenisexperimenten ooit

Philip Zimbardo werd in de jaren 70 wereldberoemd met zijn omstreden gevangenisexperiment dat werd uitgevoerd in de kelder van het psychologiedepartement van Stanford.

24 mannelijke studenten werden onderverdeeld in 2 groepen: gevangenen en bewakers. Om de situatie zo realistisch mogelijk na te bootsen, droeg de ene groep bewakersuniformen en de andere groep kledij van gedetineerden.

Zo wilde Zimbardo onderzoeken of mensen 'spontaan' ander gedrag zouden vertonen, wanneer ze in een bepaalde rol worden geduwd. Wat bleek? Het gedrag van de bewakers escaleerde snel. De studenten die de rol van bewaker speelden, misbruikten de gevangenen psychologisch en leken daar ook van te genieten, terwijl de gevangenen angstig waren en met depressieve gedachten kampten.

Het experiment zou 2 weken duren, maar werd na 6 dagen al beëindigd. "Volgens Zimbardo is zijn onderzoek stilgelegd omdat het helemaal uit de hand liep. De gevangenen konden niet omgaan met het onmenselijke gedrag van de bewakers. Zij gingen daar echt aan onderdoor", zegt Vera Hoorens, professor Sociale Psychologie aan de KU Leuven.

Maar volgens Hoorens klopt die redenering niet. "Een aantal jaren geleden kwam aan het licht dat de bewakers instructies hadden gekregen over hoe ze zich moesten opstellen tegenover de gevangenen. Hun wreed gedrag was dus niet zo spontaan als werd beweerd. Zimbardo heeft zijn eigen experiment sterk gestuurd", concludeert Vera Hoorens in De Wereld Vandaag op Radio 1.

"Bij het begin van het onderzoek was al duidelijk dat Zimbardo wilde aantonen dat een gevangenis het slechtste in de mens naar boven haalt. Daarom stuurde hij de bewakers richting hard en wreed gedrag."

Nochtans werd dit experiment wereldberoemd. Er werden zelfs meerdere films over gemaakt zoals Das Experiment (2001), The Experiment (2010) en The Stanford Prison Experiment (2015).

"Het onderzoek vond plaats in een tijd waarin regelmatig ophefmakende en spectaculaire psychologische onderzoeken werden gepubliceerd. Er was toen veel bewondering voor onderzoekers die gedurfde studies deden", zegt Hoorens. "Het experiment van Zimbardo werd dus niet echt in vraag gesteld."

Volgens Hoorens nam Zimbardo het ook niet al te nauw met de ethische normen waarmee psychologen rekening moeten houden. Zo zouden deelnemers bijvoorbeeld de kans moeten krijgen om op elk moment uit een onderzoek te stappen. 

"Zimbardo had met zijn medewerkers afgesproken dat testpersonen enkel konden vertrekken wanneer ze dringend medische zorg nodig hadden of iemand een zenuwinzinking zou krijgen."

Zimbardo had zichzelf de rol van gevangenisdirecteur opgelegd. "Ik heb hem ooit ontmoet op een feestje", zegt Vera Hoorens. "Toen vertelde hij mij dat hij enorm was geschrokken van zijn eigen inleving."

"Tijdens het experiment probeerde een gedetineerde te ontsnappen. Zimbardo is meteen naar de politie gelopen om hulp te vragen, maar die politieagent moest hem eraan herinneren dat dit maar een experiment is."