Hoe het cordon sanitaire dit weekend tegelijk gebroken en versterkt is

Waar zou het cordon sanitaire de eerste barsten vertonen? In Denderleeuw, waar Vlaams Belang duidelijk de grootste was? Of waagde Jean-Marie Dedecker zich in Middelkerke als eerste aan besturen met de partij van Tom Van Grieken? 

Terwijl de media en nationale politici zich op die vragen focusten, werkten twee lokale partijen in het Antwerpse Ranst in alle stilte aan een coalitie met het Vlaams Belang. Gisteren bereikten ze een akkoord. Vlaams Belang, PIT en Vrij Ranst besturen de komende jaren de gemeente. Bekend bij automobilisten die er voorbijrijden via de E313-snelweg en zo’n 20.000 inwoners rijk. 

"We hebben ons blindgestaard op de plaatsen waar Vlaams Belang afgelopen zondag goed gescoord heeft of het initiatiefrecht in de wacht sleepte", zegt Laura Jacobs, politicologe aan de Universiteit van Antwerpen.

In Ranst behaalde Vlaams Belang 14,6 procent. Ze scoorde daarmee maar 3 procentpunt beter dan 6 jaar geleden en is er de derde partij na PIT en N-VA. 

"Het is opvallend dat Vlaams Belang als kleine partij in het bestuur stapt. Met die optie hadden we weinig rekening gehouden. Al kan dat ook verklaren waarom het gelukt is. De partij zal zich gretiger hebben opgesteld hebben dan Groen en N-VA om mee te besturen. Als veel kleinere partij dan PIT zal ze inhoudelijk minder kunnen wegen, maar ze bestuurt wel mee. Dat is historisch."

Vlaams Belang telt 3 zetels en mag met Christel Engelen ook één schepen leveren. Engelen zit al 18 jaar in de Ranstse gemeenteraad en sloot zich 35 jaar geleden aan bij de partij – toen nog het Vlaams Blok. "Ik ga 6 jaar lang mijn partij trouw blijven en zal inhoudelijk de speerpunten volgen. Het moet hier veilig en net blijven", vertelde ze gisteren bij de voorstelling van het akkoord. 

"Ik denk dat de lokale verkiezingen voor het eerst sinds lang echt terug lokaal waren. Er spelen veel meer lokale dynamieken mee in hoe mensen hun stem hebben uitgebracht en in de coalitievorming. Dan is het ook logisch dat nationale afspraken zoals het cordon sanitaire minder impact hebben", zegt politicoloog Bart Maddens van de KU Leuven.

"Dit is een mooie dag voor de democratie", zei Vlaams Belang-kopstuk Barbara Pas in De Zevende Dag. De partij is in de zevende hemel. "Een nieuwe tijd breekt aan, een tijd waarin de politiek wél naar de mensen luistert", klinkt het. 

Voor voorzitter Tom Van Grieken voelt het aan als een persoonlijke overwinning. Hij sprak altijd de ambitie uit om mee te besturen. Van Grieken wil van de zweeppartij aan de zijlijn een bestuurspartij maken. Dat lukt nu voor het eerst, 10 jaar nadat hij voorzitter werd. 

Daarmee is het cordon sanitaire gebroken. Zo benoemt onder meer Jos Geysels van Groen, de initiatiefnemer van dat befaamde cordon eind jaren 80, wat er gisteren gebeurde. "Ik stel vast dat twee lokale partijen het ranzige besluit hebben genomen om samen met Vlaams Belang een meerderheid te vormen. En dat is niet naar de geest van het cordon."

Het cordon sanitaire is een formele afspraak tussen toenmalige nationale partijen om op geen enkel politiek niveau met het Vlaams Belang te besturen. Is het cordon wel echt gebroken, aangezien het gaat om lokale partijen en niet één van de partijen die de tekst toen ondertekenden? Onder andere CD&V-voorzitter Sammy Mahdi vindt van niet. 

"Het is afhankelijk van de definitie die je hanteert, maar dat is eigenlijk een irrelevante discussie. Het gaat om het feit dat Vlaams Belang bestuurt met andere partijen. Anders zou je zelfs kunnen zeggen dat wanneer N-VA met Vlaams Belang bestuurt het niet doorbroken wordt. De partij heeft het cordon nooit onderschreven", zegt Jacobs.  

"Veel nationale partijen die achter het cordon staan komen lokaal op onder een andere naam. Vrij Ranst is in de feiten bijvoorbeeld gewoon de lokale afdeling van Open VLD. Als die lijst daar dan een coalitie met Vlaams Belang vormt is dat toch het doorbreken van het cordon lijkt mij", zegt ook Maddens.

Het breken van het cordon in Ranst leidde tegelijk voor een niet mis te verstane herbevestiging van datzelfde cordon. De nationale partijen geven geen millimeter toe. Nog geen uur na de aankondiging van de coalitie zetten CD&V en Open VLD de verkozenen in Ranst die mee in de coalitie stappen uit de partij. Zowel bij PIT als Vrij Ranst zaten leden van de nationale partijen.  

"Samenwerken met een extreme partij kunnen we niet aanvaarden", zei CD&V-voorzitter Sammy Mahdi. "Het is in strijd met onze statuten. Mensen die lid zijn van onze partij mogen niet samenwerken met mensen die de algemene mensenrechten niet respecteren", klonk het bij Eva De Bleeker, voorzitter van Open VLD.

"Dat is belangrijk en hoopgevend nieuws. De nationale partijen houden zich kordaat aan de afspraak" zegt Geysels. "Van een dijkbreuk is er daarom geen sprake." 

Ook Jacobs benadrukt het belang van de snelle reactie. "Dat duidelijk signaal is symbolisch heel belangrijk. Ze stellen duidelijke grenzen. Andere partijleden weten nu wat de consequenties zijn."

Bovenal zorgt de positie van de N-VA ervoor dat Vlaams Belang op de meeste plaatsen verder staat van meebesturen dan ze begin dit jaar had gehoopt. Bart De Wever hield lange tijd de deur open. Hij is een tegenstander van het principiële cordon sanitaire en sprak in 2019 een tijd lang met Vlaams Belang tijdens het vormen van de Vlaamse regering.

Dat Bart De Wever in maart "carrément neen" antwoordde op de vraag of hij met Vlaams Belang zou besturen was een keerpunt. Voor het eerst sloot hij klaar en duidelijk de deur voor een samenwerking en onderschreef zo de facto het cordon sanitaire. Ook in aanloop naar de lokale verkiezingen herhaalde hij die boodschap.  Tot grote frustratie van Van Grieken, die in N-VA een lokale partner zag. 

De kans dat Vlaams Belang door het cordon breekt met de lokale afdeling van nationale partij, lijkt de laatste maanden kleiner dan ooit. En dat wordt nu opnieuw bevestigd. 

Dat ligt ook aan de verkiezingsuitslag. De partij werd bij de verkiezingen in juni tegen de verwachtingen in niet de grootste partij en leek het momentum kwijt. Ook lokaal kon ze afgelopen zondag op weinig plaatsen echt doorbreken, de traditionele partijen hielden bijna overal stand. Het argument dat een groot deel van de kiezers genegeerd wordt door het uitsluiten van het Vlaams Belang houdt in de meeste gemeenten geen steek. 

Van Grieken vestigt zijn hoop op lokale lijsten zonder nationale binding om de stunt van gisteren te herhalen. "We zijn in verschillende gemeenten aan het praten, ook de komende dagen. Dat doen we discreet en constructief. Laat ons hopen dat Ranst het eerste dominosteentje is."

Jacobs sluit niet uit dat dat het geval is. "De eerste horde is genomen. Ik denk dat dat toch meespeelt voor andere lokale lijsten, dat ze niet meer bestempeld zullen worden als diegene die voor het eerst het cordon doorbroken hebben."

Ook Maddens denkt dat in een aantal gemeenten waar het een samenwerking al in de pijplijn zat, kandidaten gesterkt zijn om een coalitie te smeden. "Maar dat zal beperkt blijven tot hoogstens een paar. Van een echt domino-effect gaat geen sprake zijn."