De kalender, de taalgrens of de manchetknopen van Bart De Wever: Julius Caesar is springlevend, blijkt uit nieuw boek

Een Romeinse adelaar die het stadhuis van Antwerpen wordt binnengedragen, een zegevierende Bart De Wever die een verse Latijnse spreuk opduikelt en bovendien manchetknopen draagt met de beeldenaar van Julius Caesar: de klassieke oudheid was weer niet veraf op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen.

“Geschiedenis is hot en oude geschiedenis nog hotter,” zegt Johan De Ryck, die na zijn loopbaan als VRT-radiojournalist opnieuw Latijn en Grieks geeft in het secundair onderwijs, maar ook aan volwassenen. “We zouden beginnen als we 15 leerlingen hadden, maar op 2 dagen tijd meldden zich meer dan 100 mensen.”

‘Hoe vaak denk jij aan het Romeinse Rijk?’: die vraag van vrouwen aan mannen was recent een gimmick. Over het antieke Rome zijn ontelbare boeken, tv-series en films gemaakt. Daar voegt Johan De Ryck er nu nog eentje aan toe, voor een breed publiek, met veel illustraties. Over de figuur en de betekenis van Julius Caesar in zijn tijd en in de onze. “Ik wil aantonen dat die Romeinse oudheid nog altijd heel nadrukkelijk aanwezig is in ons leven van elke dag.”

Julius Caesar is een fascinerende, maar ook angstaanjagende figuur, zegt Johan De Ryck. “Hij heeft een genocide gepleegd. Bij de verovering van Gallië vielen een miljoen doden en nog eens een miljoen mensen werden als slaven weggevoerd. Wanneer Caesar zelf schrijft dat ‘omnis Gallia pacata’ is, ‘in heel Gallië is vrede gebracht', dan is dat de vrede van het kerkhof.” Amoreel was de man ook. "De spreuk ‘divide et impera’ was weliswaar niet van hem, maar hij paste het principe van ‘verdeel en heers’ keihard toe.”

Maar tegelijk was Julius Caesar een “geniale staatsman en militair. Een visionair. Hij zag in dat de enorme uitbreiding van het Romeinse Rijk door zijn vele veroveringen niet langer matchte met het systeem van de Republiek, met 2 consuls die om het jaar werden vervangen, en verantwoording aflegden aan de Senaat en de volksvergadering. Die lijnen waren te lang om beslissingen te nemen.” En dus “wringt Caesar de republiek de nek om” en neemt als 'dictator' almaar meer macht in eigen handen. 

“Hij heeft niet lang genoeg geleefd om ons duidelijk te maken wat zijn einddoel was,” zegt Johan De Ryck. Caesar werd met 23 messteken vermoord door opstandige senatoren, onder wie zijn stiefzoon Brutus. Tot hem richtte Caesar zich met woorden die de geschiedenis zijn ingegaan: "Tu quoque, fili mi?", "Jij ook, mijn zoon?". Maar het kan ook "Et tu, Brute?" geweest zijn en misschien sprak Caesar wel helemaal geen Latijn, maar Grieks, wat toen chic stond.

De dag van de moord - 15 maart 44 voor Christus, de fameuze ‘iden van maart’ - werd een van de best gedocumenteerde uit de Romeinse geschiedenis. De politieke betekenis daarvan reikt tot vandaag, vindt Johan De Ryck, met name de vraag of je een tiran mag vermoorden voor een hoger doel.  

Interessant weetje: 'Caesar' was eerst zijn bijnaam en werd later een soortnaam voor een keizer of een tsaar. Maar Julius Caesar zelf was zelf nooit keizer, wel een 'dictator perpetuus'. Na zijn dood kwam wel een eind aan de Republiek en begon het Romeinse Keizerrijk met Augustus.

Onder veldheer Caesar werd Gallië (wat nu Frankrijk, België, en stukken Zwitserland, Duitsland en Nederland is) veroverd en ingelijfd bij Rome. Het verslag van die Gallische oorlogen is door Caesar himself neergeschreven: ‘Commentarii de bello Gallico’. Teksten die 2 millennia later nog altijd op school worden gelezen.

Eén zin krijgt bij ons extra veel aandacht: “Horum omnium fortissimi sunt Belgae”: "van deze (Galliërs) zijn de Belgen de dappersten". Iets om eeuwig trots op te zijn? Tja, zegt Johan De Ryck, aardrijkskundig en etnisch klopt dat 'Belgisch' al niet, en zelfs het woord ‘fortis’ kun je ook anders vertalen: ‘woest en onbeschaafd’ in plaats van ‘dapper’. 

De zin van Caesar is een eigen leven gaan leiden. Als de Rode Duivels winnen, durven sportjournalisten al eens gewagen van ‘de dappersten aller Galliërs’. Het is ook het motto van de F-16-piloten van 350 Squadron, gestationeerd in Florennes.

Johan De Ryck schrijft uitgebreid over de Gallische uitdagers van de Romeinen, de dappere Ambiorix in Tongeren of Vercingetorix in Frankrijk. En over hun fictieve broers in de uiterst populaire strips van Asterix en Obelix, die Julius Caesar en zijn soldaten geregeld tegen het lijf lopen en vervolgens uitroepen: "Rare jongens, die Romeinen". Maar ze houden wel stand: "We zijn in 50 voor Christus. Heel Gallië is bezet door de Romeinen… Helemaal? Nee! Want een dorpje van onverzettelijke Galliërs biedt koppig weerstand aan de overheersers."   

Sporen van die Romeinse aanwezigheid vind je bij de vleet in ons contreien, van Tongeren tot Oudenburg, van Elewijt tot Velzeke, waar ze vorige zomer de 25-jaarlijkse Caesarfeesten vierden. “Ik was onlangs in Wervik voor de Gallo-Romeinse feesten. Die grens tussen Frans en Nederlands is in wezen te danken, of te wijten, aan de veroveringstochten van Caesar. Het is een uitvloeisel van zijn politiek,” vertelt Johan De Ryck.

"Caesar zelf is tot in Engeland geweest (tijdelijk) en tot over de Rijn (ook tijdelijk). Pas onder zijn opvolgers is dat geconsolideerd. Onze streken bleven altijd een grensregio met regelmatig Germaanse invallen, die in latere eeuwen leidden tot massale volksverhuizingen. In het noorden van het huidige België won de Germaans-Frankische component, in het zuiden kon de Latijns-Romeinse-Romaanse invloed de overhand behouden." 

"Veni, vidi, vici": "ik kwam, ik zag en ik overwon". Caesar zat niet om een oneliner verlegen. "Alea iacta est" is er nog zo eentje."De dobbelsteen is geworpen", de beslissing is onherroepelijk. Dat had te maken met Caesars terugkeer naar Rome. Daarbij stak hij het riviertje de Rubicon over, de grens die een generaal nooit met zijn manschappen mocht overschrijden, want dat werd beschouwd als een coup. Caesar deed het toch en sprak de gevleugelde woorden: “Alea iacta est”.

2.000 jaar later schreef een krant dat Duitsland "de Rubicon had overgestoken", door tanks te leveren aan Oekraïne. En de liberale politicus Vincent Van Quickenborne tweette in 2010 "Alea iacta est" en bezegelde daarmee het lot van de regering-Leterme II.

Julius Caesar was niet enkel een politicus en een militair, maar ook een pontifex maximus, een hogepriester. In die hoedanigheid gaf hij opdracht om de kalender te hervormen, want er zat steeds meer verschil tussen het kalender- en het natuurlijke jaar. 46 voor Christus kreeg ineens 80 dagen extra en van toen af werd er ook een schrikkeljaar ingevoerd. "Misschien wel de meest beklijvende bijdrage van Julius Caesar aan onze samenleving," schrijft Johan De Ryck.

En voorts is en blijft Caesar alomtegenwoordig in de kunst. De hoogte- en dieptepunten uit zijn leven vind je op menig schilderij of wandtapijt. Uit de oudheid zelf zijn zeker 20 bustes van hem bekend. Daar zijn ook hedendaagse versies van gemaakt, al dan niet met AI.

William Shakespeare schreef over Caesar, Georg Friedrich Händel componeerde 'Giulio Cesare in Egitto', volkszanger Lange Jojo zong over ‘Juul César, in 't wit gelak een star’ in sappig Brussels dialect. Het boek van Johan De Ryck brengt je zelfs tot in goktempel Caesars Palace in Las Vegas, al dan niet om een Caesarsalade te eten.