De Europese lidstaten slagen er al sinds 2010 amper in om de kwaliteit van het oppervlaktewater, zoals meren en rivieren, te verbeteren. Dat blijkt uit een nieuwe, uitgebreide doorlichting door het Europees Milieuagentschap. Tegen 2027 moeten alle Europese waterlichamen in goede staat zijn, maar momenteel haalt slechts 1 op de 3 rivieren en meren de lat. In België is de toestand bovendien extra prangend: de landbouw pompt veel grondwater op én veroorzaakt vervuiling.
Slechts 1 op de 3 rivieren en meren in Europa haalt de lat voor waterkwaliteit, België heeft te veel pesticiden en stikstof in het water
De waterkwaliteit van alle Europese drinkwaterbronnen moet in 2027 goed zijn. Dat is de even duidelijke als aartsmoeilijke opdracht die de Europese Kaderrichtlijn Water in 2000 stelde. Toen lag de deadline nog in 2015. Maar toen bleek dat heel wat lidstaten die niet zouden halen, werd die een heel eind uitgesteld.
Veel soelaas heeft al dat uitstel niet opgeleverd. Vandaag haalt de ecologische status van slechts 37 procent van alle gemonitorde oppervlaktewaterlichamen de lat. Dat wil zeggen dat het dieren- en plantenleven in die rivieren, meren of kustwateren niet is aangetast.
Voor chemische vervuiling staat Europa er zelfs nog slechter voor. In slechts 29 procent van de Europese oppervlaktewateren wordt de limiet voor een resem chemische stoffen niet overschreden. "De kwaliteit van de Europese wateren gaat er niet op vooruit", luidt de droge conclusie van het Europees Milieuagentschap (EMA).
Landbouw zet Belgische watervoorraden onder druk
Het EMA monitort om de 6 jaar de gezondheid van de Europese wateren. Deze keer baseerde het zich op gegevens die 19 EU-lidstaten hadden verstrekt, waaronder ook België. Samen zijn die goed voor 120.000 oppervlaktewaterlichamen, of 85 procent van de rivieren en meren in de EU.
Verschillende lidstaten doen wel hun best, merkt het EMA op, maar de winst is te klein en te lokaal, en wordt op andere plaatsen tenietgedaan.
Ook België heeft het moeilijk. Ons land wordt in het rapport een paar keer genoemd. Het oppervlaktewater staat onder druk door vervuiling met nitraten en pesticiden uit de landbouw.
Nog opmerkelijker: ook ons grondwater staat er slecht voor. Elders in Europa is de toestand van het grondwater veel beter dan het oppervlaktewater. Maar in België wordt er te veel uit opgepompt, in de eerste plaats (opnieuw) door de landbouw. 71 procent van de Belgische grondwatervoorraden is overbevraagd. Alleen Portugal (87 procent) staat er nog slechter voor.
Met vergelijkingen tussen landen moet je wel wat opletten, nuanceert het EMA enigszins. Die kunnen niet alleen te maken hebben met de lokale situatie, maar ook met de manier waarop de verschillende lidstaten monitoren en rapporteren. Daar kunnen al eens afwijkingen tussen zitten.
Toch bevestigen de resultaten wat we al langer wisten. België, en zeker Vlaanderen, is een kleine en dichtbevolkte regio met bovendien veel landbouw en industrie. Daardoor wordt hier veel water verbruikt, en raakt het weinige beschikbare water ook gemakkelijker vervuild.
België zal beter moeten leren omgaan met het nog beschikbare water. Nu wordt vooral nog het zuiden van Europa getroffen door droogte, maar dat zal door de klimaatverandering veranderen, waarschuwt het EMA: "Waterschaarste zal zich ook verspreiden naar andere delen van Europa, waaronder regio's in België, Bulgarije, Frankrijk, Duitsland, Polen en Roemenië."
'One out, all out'
"In Vlaanderen is de waterkwaliteit verbeterd in vergelijking met 30 jaar geleden", nuanceert Katrien Smet van de Vlaamse Milieumaatschappij. "De tijd dat waterlopen open riolen waren, ligt gelukkig achter ons. Maar op dit moment halen we die goede toestand zeker nog niet. Dat is nu zo in 1 van de 195 waterlopen (die in Vlaanderen worden gemonitord, red.)."
"Europa legt de lat ook zeer hoog. Het werkt met het 'one out, all out'-principe: de waterlichamen moeten aan alle parameters voldoen om het label 'goed' te krijgen. Als er minder vis in zit maar een waterlichaam verder aan alle parameters voldoet, krijgt het toch het label 'matig' opgekleefd."
Is het dan nog mogelijk om een aantal van die 195 waterlopen toch nog gevoelig te verbeteren tegen 2027? "Absoluut. Zo kunnen we ervoor zorgen dat er minder pesticiden in het water terechtkomen, of sommige waterlopen laten hermeanderen."
"De situatie zal tegen 2027 dus zeker verbeteren. Maar het is niet realistisch om te denken dat al die waterlopen de goede toestand zullen halen. De uitdagingen zijn groot en het zal inspanningen vragen voor iedereen, ook van de watergebruikers."
Toch dreigen voor ons land boetes als we de doelstellingen in 2027 niet halen - net zoals voor andere lidstaten, trouwens. De nieuwe minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) wil daarover onderhandelen met de Europese Commissie. Hij hoopt dat de Commissie er rekening mee zal houden dat de uitdagingen in Vlaanderen groter zijn dan in andere, minder dichtbevolkte delen van Europa.
