Vriend van James Ensor, idool van David Bowie en Iggy Pop: MSK Gent toont Erich Heckel, Duitse verpleegkundige tijdens WO I in Vlaanderen

Oorlogsgewonden met een verdwaasde blik, het hoofd omzwachteld: de beelden van Erich Heckel uit WO I verschillen helaas niet met wat we dagelijks in het nieuws te zien krijgen. “De actualiteit heeft ons ingehaald,” zegt curator Lieven Van Den Abeele. “De beelden van oorlog, verwoesting en leed zijn helaas nog altijd dezelfde. Dit werk is zo sterk omdat je er het persoonlijke lijden in ziet, maar het krijgt ook een universele betekenis.”

4 jaar lang, van 1915 tot 1918, werkt de Duitse kunstenaar Erich Heckel in Vlaanderen als verpleger bij het Rode Kruis. In die tijd maakt hij maar liefst 75 schilderijen en honderden tekeningen, aquarellen en gedrukte prenten. Een grote greep uit die Vlaamse periode is nu te zien in het MSK in Gent.

Erich Heckel is al een gevestigd kunstenaar in Duitsland, als lid van de expressionistische groep Brücke, wanneer de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. “Zoals veel kunstenaars en intellectuelen was hij enthousiast over die oorlog en heeft hij zich als vrijwilliger aangeboden om naar het front te trekken. Maar gelukkig was hij te oud, 31 jaar in 1914. Hij werd geweigerd," vertelt Lieven Van Den Abeele.

Heckel probeert het dan maar via het Rode Kruis. Samen met een aantal andere kunstenaars en schrijvers wordt hij naar Vlaanderen gestuurd. Ze gaan als Rode Kruis-verpleegkundigen aan de slag in de stations van Roeselare, Oostende en Gent, die dienen als ‘Krankensammelstelle’, verzamelpunten voor de soldaten die gewond van het front worden afgevoerd.

24 uur werken, 24 uur rusten: zo zit het regime in elkaar. Naast het verplegen heeft Erich Heckel nog tijd voor zijn schetsboeken, waar hij “bijna journalistiek verslag doet van de actualiteit”. Hij portretteert soldaten, artsen, collega-verplegers, burgers. Verslagen gezichten met de sporen van traumatische ervaringen. Jongens met shellshock. Een vrouw met een lege blik aan een cafétafeltje in Roeselare.

“De vraag is niet of hij voor of tegen de oorlog, nationalist of pacifist is,” zegt Lieven Van Den Abeele. "Erich Heckel was een zeer humaan kunstenaar met een grote empathie voor de mens. Bij zijn eerste terugkeer naar Berlijn gaat hij de gewonden daar bezoeken; ze herkennen hem, ze vragen naar verhalen van aan het front.”  

Kunstenaarsmateriaal is schaars in die jaren. Heckel en zijn vrienden behelpen zich met verf van mindere kwaliteit en snijden hun houtsneden uit planken van een oude lambrizering. Bewegingsvrijheid heeft Heckel wel. Hij maakt uitstappen naar Brugge, naar Gent, naar de Leiestreek, naar de kust.

De Vlaamse velden en zeker de zee schildert Erich Heckel op expressionistische wijze. Bijzonder is ‘Noordzee’ met een woeste hemel in hoekige fragmenten, twee regenbogen en wilde golven, alsof er een zeeslag woedt.

De oorlog dreunt vaak door in de land- en zeeschappen van Heckel. Op een beeld van de koninklijke gaanderijen in Oostende zie je de inslag van een projectiel. Met zwarte stofwolken.

Tijdens zijn Vlaamse jaren heeft Erich Heckel ook contact met kunstenaars bij ons. Vooral met James Ensor is er een goede band. Heckel bezoekt zijn atelier, ze blijven ook na de oorlog corresponderen en Heckel schildert het portret van de Oostendse meester.

Ensor, met zijn liefde voor licht en donker, heeft Heckel misschien ook wel ook beïnvloed, zegt Lieven Van Den Abeele. Voor Heckel stonden het licht en de zon symbool voor hoop. “Na regen komt zonneschijn. Dat schrijft hij ook in een brief: "aber Frühling werd es doch."

Ondanks alles is de lente onontkoombaar. Het doet denken aan wat de Britse hedendaagse kunstenaar David Hockney zei tijdens de corona-epidemie: “Do remember they can’t cancel spring”. Onthoud: de lente kunnen ze niet annuleren.

Het verhaal van Erich Heckel (1883-1970) gaat nog voort na de Eerste Wereldoorlog. In de jaren 30 veroordelen de nazi’s zijn schilderijen als ‘entartet’, ontaarde kunst. Veel gaat verloren. In 1945 wordt bovendien zijn atelier in Berlijn gebombardeerd door de geallieerden. 

Ironisch genoeg heeft de oorlog er ook voor gezorgd dat er kunst van Erich Heckel in Gent is terechtgekomen. Enkele werken zijn in 1991 aan het MSK geschonken door architecte en kunstverzamelaarster Tony Simon-Wolfskehl, uit dankbaarheid omdat ze als Joodse veilig kon onderduiken in Gent. Een van de hoogtepunten van de tentoonstelling is een expressionistische kijk op de Augustijnenrei in Brugge van Erich Heckel, uit de nalatenschap van de ondergedoken Joodse vrouw. Het was haar eigen vader die het schilderij in de jaren 20 kocht in Duitsland.

De tentoonstelling is Gent is de eerste buiten Duitsland die de tekeningen, houtsneden, steendrukken of schilderijen van Erich Heckel samenbrengt uit allerlei musea en collecties. Dat werd tijd, vindt Lieven Van den Abeele: “Het Duitse expressionisme is hier de laatste 20, 30 jaar niet meer getoond.”

De Vlaamse periode van Erich Heckel in de oorlogsjaren 1915-1918 is erg belangrijk, benadrukt de curator. “Dit is een stukje kunstgeschiedenis dat hier geschreven is. We tonen de werken die hier gemaakt zijn. Maar het belang is niet enkel lokaal, maar veel ruimer: dit schrijft zich in de brede kunstgeschiedenis in.” En wat de motieven en onderwerpen van Erich Heckel betreft: “Dit is een universeel verhaal dat vandaag jammer genoeg nog altijd actueel is.”

En dan nog dit: tussen alle brieven, boeken, en andere archiefstukken in het MSK liggen ook 2 beroemde platenhoezen: 'Heroes' van David Bowie en 'The idiot' van Iggy Pop. Toen ze in de jaren 70 in Berlijn woonden en werkten, gingen ze het werk van Erich Heckel bewonderen in het museum. Vooral het schilderij 'Roquairol' met de expressieve handen inspireerde hen om dezelfde pose aan te nemen. Kunstverzamelaar Bowie kocht later enkele werken van Heckel.